Trăm năm cô đơn — Bản giao hưởng của ký ức và cái chết

Mình nhớ rõ cái lần đầu tiên gấp cuốn Trăm năm cô đơn lại, ngồi yên một lúc lâu mà không biết nghĩ gì. Cả một dòng họ, bảy đời người, một thị trấn có tên Macondo — nhiều nhân vật đến độ phải kèm tờ giấy ghi sổ gia phả mới theo kịp — thế mà kết thúc bằng một câu văn như một cú sốc có phép màu, khiến mọi thứ bỗng sáng bừng lên theo một nghĩa mình chưa từng ngờ. Nói gọn một câu: đây là chuyện dòng họ Buendía ở Macondo, nơi mỗi người cô đơn theo một kiểu riêng. Ai mê tiểu thuyết kinh điển, chịu đọc chậm, thì nên thử.

Trăm năm cô đơn kể về điều gì

Trăm năm cô đơn bắt đầu từ José Arcadio Buendía, người cùng vợ là Úrsula Iguarán rời làng cũ, dẫn một nhóm người đi tìm biển rồi dựng nên Macondo giữa vùng đầm lầy. Từ đó, cuốn sách đi theo dòng họ Buendía qua nhiều thế hệ: đời nào cũng có người muốn bứt ra khỏi cái làng nhỏ, rồi cũng có người quay về, sống ở đó và chết ở đó.

Phía sau Macondo là lịch sử thật của Colombia: nội chiến dai dẳng, rồi hãng chuối nước ngoài kéo tới và làm thị trấn đổi khác. Xen vào giữa những biến cố ấy là chuyện huyễn hoặc — một cô bé ăn đất, một cô gái xinh đẹp tới mức bay lên trời, người chết vẫn ngồi trò chuyện với người sống — tất cả được kể bằng giọng bình thản như đang đọc bản tin thời tiết.

Nhưng cái cuốn sách thật sự nói, theo mình, không nằm ở cốt truyện. Nó nói về ký ức, về cái chết, và về một nỗi cô đơn cứ truyền từ đời này sang đời khác trong cùng một gia đình.

Ký ức quanh quẩn, không ai thoát ra được

Điều kỳ lạ nhất với mình là cái cách dòng họ Buendía cứ lặp lại chính mình. Con đặt tên theo ông bà, tính cách cũng đổ theo khuôn cũ: các chàng José Arcadio thì bốc đồng, ương ngạnh; các Aureliano thì trầm tư, sống nội tâm. Cả trăm năm, họ cứ xoay vòng trong cùng một vòng tròn, không ai thoát khỏi cái số phận mang tên mình.

Mình nghĩ Márquez đang nói một điều rất đời: người ta hay bị mắc kẹt trong ký ức và thói quen của gia đình mình mà không nhìn ra. Chúng ta tưởng mình tự do chọn lối đi, nhưng phần lớn thời gian chỉ đang lặp lại bản nhạc đã viết sẵn từ đời ông bà.

Ví dụ: xưởng làm cá vàng

Mấy người đàn ông trong họ, mỗi khi không biết làm gì với đời mình, lại ngồi hàng giờ trong xưởng đục những con cá vàng nho nhỏ, làm xong thì nấu chảy rồi làm lại từ đầu. Không bán, không tặng, không để dành — chỉ làm rồi phá, phá rồi làm. Cái vòng lặp vô nghĩa đó nói đúng thứ cả dòng họ đang sống: họ tưởng mình đang hành động, thật ra chỉ đang quay lại chỗ cũ.

Cô đơn kiểu Buendía: ngồi giữa nhà mà không ai hiểu

Mấy điều mình nhớ nhất về nỗi cô đơn trong cuốn này:

• Cuốn sách không sợ nhắc đến cái chết — nó là chủ đề xuyên suốt.
• Nhân vật giàu cảm xúc nhất lại hay ngồi một mình: cô đơn không phải do bị bỏ rơi, mà do không ai hiểu.
• Càng về sau, căn nhà càng đông người ở các thế hệ chồng lên nhau, vậy mà mình vẫn thấy một khoảng vắng.
• Câu hỏi lớn nhất của cuốn sách: làm sao chịu được nỗi cô đơn khi người thân còn ở ngay bên cạnh?

Mình ấn tượng nhất với hình ảnh ông già bị trói vào gốc cây hạt dẻ, nói một mình, để mưa nắng phủ lên suốt mấy chục năm. Người đời tưởng ông điên, nhưng đọc kỹ mình tin ông là người tỉnh táo nhất trong nhà: ông nhìn ra điều mà không ai đủ can đảm nhìn — ai rồi cũng phải học cách chung sống với nỗi cô đơn của chính mình.

Ví dụ: trò chuyện với người đã khuất

Trong truyện, mấy người Buendía nói chuyện với người chết như nói với hàng xóm. Nghe thì rùng mình, nhưng đọc một hồi mình thấy nó thật tới mức buồn cười: người chết thì im, còn người sống cứ nói mãi mà không ai nghe.

Cái chết được kể như một buổi chiều

Mình đoán đây là lý do cuốn sách ám mình lâu: nó không biến cái chết thành một cảnh bi kịch lớn. Người ta chết giữa một câu văn, giữa việc đang làm, dường như chẳng ai kịp sửng sốt.

Hồi đọc, mình cứ chờ tới lúc cuốn sách bật khóc giùm mình. Nó không khóc. Tới đoạn cuối, khi Macondo đã bị thời gian ăn mòn, mình mới nhận ra cuốn sách còn một lớp nữa: câu chuyện này có thể đã được viết sẵn từ trước, và người đọc cũng chỉ là một phần của vòng lặp đó.

Ví dụ: bốn năm, mười một tháng, hai ngày mưa

Con số chính xác đến mức kỳ quặc của cơn mưa dài là thứ mình không quên được: nó làm một chuyện rõ ràng không thật trở nên cụ thể hơn cả sổ sách ghi chép. Và khi mưa dứt, người ta quên mất nhiều thứ — có lẽ đó chính là điều Márquez muốn nói về ký ức.

Nguồn: Pexels

Điểm mình thích

• Giọng kể điềm tĩnh. Chuyện kinh khủng nhất được kể như chuyện thường ngày, nên mình phải tự cảm, thay vì được tác giả dọn sẵn cảm xúc.
• Không có chính diện, phản diện. Mỗi người trong họ vừa đáng thương vừa khó ưa, đọc xong mình không ghét nổi ai.
• Câu văn dài như dòng sông. Có câu phải lấy hơi hai lần mới đọc hết, vậy mà không rối, cái nhịp đó khiến thời gian trong truyện cứ trôi.
• Cuốn sách làm mình nghĩ về nhà mình. Đọc xong, mình gọi về hỏi mẹ vài chuyện cũ chưa từng hỏi.

Điểm mình chưa thích

Nói thiệt, cuốn này không phải không có chỗ để chê.

• Trùng tên quá nhiều. José Arcadio, Aureliano, Amaranta lặp qua nhiều đời, đọc bản tiếng Việt càng rối; mình phải tự vẽ sổ gia phả mới theo nổi, và tin đây là lý do nhiều người bỏ sách sau vài chục trang đầu.
• Vài đoạn giữa sách lê thê. Mưa thì mưa bốn năm, kể thì kể tới cùng; có quãng mình thấy độ dài không tương xứng với lượng chuyện được kể.
• Bối cảnh Mỹ Latinh xa lạ. Nhiều chi tiết đánh vào lịch sử Colombia mà không có chú thích thì dễ trôi tuột; độc giả Tây sẽ bắt được nhiều tầng hơn mình.
• Bản tiếng Việt mình đọc câu chữ hơi nặng. Có chỗ câu cứng theo cấu trúc tiếng Tây, đọc thành tiếng thì gợn. Mình cũng không chắc đó là lỗi bản dịch hay giọng gốc vốn vậy.
• Phụ nữ trong truyện gần như chỉ gánh. Họ sống lâu, giữ nhà, chịu mất mát, còn đàn ông thì mơ mộng rồi bỏ đi. Đúng thời Márquez viết, nhưng giờ đọc mình thấy hơi mòn một khuôn.

Cuốn này dành cho ai

Dành cho:

• Người mê tiểu thuyết kinh điển, chịu đọc chậm, thích câu văn hơn nhịp truyện nhanh.
• Ai quan tâm chuyện gia đình, ký ức, tính cách truyền từ đời này sang đời khác.
• Ai muốn một cuốn để nhâm nhi vài tuần, mỗi tối vài trang.

Không dành cho:

• Người cần nhân vật rõ ràng, mạch truyện thẳng, chương nào ra chương đó.
• Người mới đọc tiểu thuyết nước ngoài lần đầu — dễ bỏ giữa đường vì tên nhân vật.
• Ai đọc để giải trí nhanh, thích có kết đúng như mình mong.

So sánh với vài cuốn cùng chủ đề

• Mắt Biếc — cũng là yêu một người không yêu mình, cũng là nỗi nhớ dai mấy chục năm: Ngạn ở lại làng, viết thư, sống trong hình ảnh đôi mắt của Hà Lan. Khác ở chỗ Nguyễn Nhật Ánh kể thẳng, cảm xúc để ngay trên mặt chữ, còn Márquez chôn nỗi buồn dưới cả trăm năm.
• Hoàng Tử Bé — cùng viết về cô đơn nhưng đi hướng ngược lại: hoàng tử bé tin rằng dành thời gian cho nhau thì một người thành duy nhất, còn dòng họ Buendía ở bên nhau cả đời mà chưa ai thuần hoá được ai.
• Thư Viện Nửa Đêm — cũng nói về tiếc nuối: Nora Seed sống thử những cuộc đời khác để nhận ra điều mình tưởng là lỡ chỉ là mình tô hồng con đường chưa đi. Matt Haig viết nhẹ, kết tươi hơn hẳn.
• Hành Trình Về Phương Đông — cũng chạm chuyện hạnh phúc không nằm ở sự vật bên ngoài, viết theo kiểu đối thoại tâm linh nên dễ đọc hơn nhiều. Trăm năm cô đơn đặt cùng câu hỏi đó nhưng để người đọc tự trả lời.

Câu hỏi thường gặp

Trăm năm cô đơn có đáng đọc không?

Đáng, nếu bạn chịu đi chậm. Đây là một trong những cuốn định hình cách người ta viết tiểu thuyết ở thế kỷ 20, và cảm giác đọc xong nó khá riêng — như vừa sống hết một đời dài của người khác. Còn nếu bạn đang cần một cuốn dễ chịu để thư giãn cuối tuần, thì để nó lại sau, đừng ép mình.

Đọc Trăm năm cô đơn mất bao lâu?

Với mình là khoảng ba tuần, mỗi tối vài chục trang. Sách không quá dày nhưng mật độ chữ dày, và mình phải dừng lại ngẫm khá nhiều. Bạn đọc nhanh có thể xong trong một tuần, nhưng mình thấy đọc vội quá thì phần lớn cái hay sẽ trôi mất, nhất là khoảng giữa truyện.

Có cần vẽ sơ đồ gia phả khi đọc không?

Không bắt buộc, nhưng nên. Chỉ cần một tờ giấy ghi tên chung một cột theo từng đời là đủ, bạn sẽ theo truyện dễ hơn hẳn. Mình làm việc đó ở khoảng một phần ba cuốn sách và từ đó đọc nhanh hơn. Có người nói cứ đọc kệ nó, tới đâu hiểu tới đó; cũng được, chỉ là hơi mệt.

Người mới đọc tiểu thuyết kinh điển có đọc được không?

Được, nhưng nên đọc vài cuốn quen trước cho quen nhịp văn dịch, ví dụ Hoàng Tử Bé. Cuốn này không cần vốn kiến thức gì đặc biệt, chỉ cần kiên nhẫn với tên nhân vật. Ngược lại, đừng chọn nó làm cuốn đầu tiên để tập đọc sách kinh điển — dễ nản rồi kết luận oan cho sách.

Kết luận

Trăm năm cô đơn không phải cuốn đọc một lần cho xong để gạch tên trong danh sách phải đọc. Đó là cuốn mình đọc chậm, đọc lại, lần đầu còn hơi rối vì trùng tên quá nhiều. Nhưng đúng cái độ rối ấy lại là dụng ý: nó phản ánh cái vòng lặp mà dòng họ không thoát ra được. Sau khi gấp sách, mình không thấy buồn đúng nghĩa — mình thấy như vừa đi hết một trăm năm cùng một gia đình, chứng kiến họ yêu, hận, sinh con, che giấu, rồi chết.

Mình chấm 4,5/5. Điểm cộng là nội dung, giọng văn và cái kết khiến mình ngồi im rất lâu; trừ nửa điểm vì tên nhân vật rối, vài đoạn giữa lê thê, và bản dịch mình đọc còn vài chỗ gợn.