Hồi cấp ba mình có một cuốn Những Người Khốn Khổ dày cộm, mua ở tiệm sách cũ, gáy sờn giấy ố. Mình đọc được vài chục trang rồi bỏ dở, phần vì dài, phần vì hồi đó mình nghĩ sách kinh điển là để khoe chứ không phải để đọc. Mãi tới năm ngoái, sau một giai đoạn công việc hơi bết bát, mình mới lôi lại và lần này đọc tới cùng.
Cuốn tiểu thuyết của Victor Hugo xoay quanh Jean Valjean — người tù khổ sai bị giam 19 năm chỉ vì ăn cắp một ổ bánh mì — và hành trình ông tìm cách sống tử tế trong một xã hội đã đóng dấu “kẻ phạm tội” lên ông từ lâu. Thứ khiến mình nán lại không phải Paris hay chiến trận, mà là câu hỏi rất đời: một người có quyền làm lại từ đầu không, và cần gì để làm được điều đó. Ai đang cần niềm tin rằng con người có thể đổi, cuốn này dành cho bạn.
Cuốn sách này nói về gì
Những Người Khốn Khổ không kể một mạch. Nó là ba câu chuyện buộc vào nhau bằng một sợi dây tên là Jean Valjean.
Phần đầu theo chân Fantine — cô công nhân bị bỏ rơi, phải gửi con gái nhỏ Cosette cho vợ chồng Thénardier để đi làm xa. Khi người ta biết cô có con ngoài giá thú, cô mất việc, rồi lần lượt mất tóc, mất răng, và cuối cùng là mạng sống.
Phần giữa là hành trình Valjean nhận nuôi Cosette và chạy trốn khỏi Javert — viên thanh tra tin rằng luật là luật, không có ngoại lệ. Phần cuối đẩy câu chuyện lên chướng ngại vật năm 1832 ở Paris, nơi Marius (người Cosette yêu) và cả Javert đều bị cuốn vào.
Xen giữa là những đoạn rất dài về lịch sử nước Pháp. Bản dịch tiếng Việt thường chia thành hai đến ba tập tuỳ nhà xuất bản, nên đừng hoảng khi thấy gáy sách dày.
Bốn điều mình mang theo sau khi gấp sách
Lòng tốt đến đúng lúc đổi được quỹ đạo một đời người
Đức Giám mục Myriel không thuyết giảng gì với Valjean. Ông chỉ cho ăn, cho ngủ, rồi khi phát hiện Valjean ăn cắp bộ đồ bạc, ông nói với cảnh sát rằng đó là quà ông tặng — và tặng thêm hai cây chân nến. Một hành động nhỏ, nhưng nó tới đúng lúc Valjean đã hết niềm tin vào con người.
Mình nghĩ nhiều về chi tiết đó. Không phải vì nó cảm động, mà vì nó thực tế: người đang chới với không cần lời khuyên, họ cần một chỗ dựa cụ thể.
Luật pháp và lòng thương không phải lúc nào cũng chung đường
Javert là nhân vật mình thích nhất, và cũng là nhân vật làm mình bực nhất. Ông không tham, không ác, ông chỉ tin tuyệt đối rằng trật tự phải được giữ bằng luật. Nhưng khi Valjean tha mạng ông, cả hệ thống niềm tin đó sụp.
Hugo dành hẳn một đoạn dài cho khoảnh khắc Javert phải chọn: giữ đúng luật, hay tha cho một người đã sống tốt suốt đời. Cuốn sách không trả lời thay bạn.
Người nghèo trong cuốn này chỉ được nói qua nỗi đau của họ
Fantine bán tóc, bán răng, bán tất cả những gì còn bán được. Cosette lớn lên như một đứa ở. Éponine chết vì một người không yêu mình. Mình thấy Hugo thương họ thật, nhưng ông để họ nói chủ yếu bằng nước mắt, ít khi cho họ kể câu chuyện của chính mình.
Những đứa trẻ đường phố là phần mình nhớ lâu nhất
Gavroche là cậu bé vô gia cư sống trên đường phố Paris, lang thang nhưng láu lỉnh và hào hiệp. Đoạn cậu vừa hát vừa nhặt đạn giữa làn đạn ở chướng ngại vật khiến mình phải gấp sách lại một lúc.
Điều đáng nói là Hugo không tô hồng. Cậu bé đó vẫn là trẻ đường phố, và cuốn sách không nghi ngờ gì về việc điều gì rồi sẽ tới với cậu.
Điểm mình thích
Hugo xây đạo đức bằng hành động, không bằng bài giảng. Valjean không tuyên bố “ta sẽ sống tốt”. Ông lặng lẽ nhận nuôi Cosette, lặng lẽ cõng Marius qua đường cống ngầm giữa chiến trận. Người đọc tự rút ra kết luận.
Chi tiết hai cây chân nến quay lại suốt cuốn sách. Nó là vật nhắc nhở chứ không phải biểu tượng rẻ tiền. Cuối đời, Valjean nhìn nó và mình hiểu vòng tròn đã khép.
Hugo viết về cái nghèo không hề sạch sẽ. Tóc, răng, nợ, tiền thuê nhà, tiền luật sư — mọi thứ đều có giá. Đọc mà nghẹn, không phải vì bi kịch, mà vì quen.
Điểm mình chưa thích
Những đoạn ngoài mạch truyện quá dài. Hugo kể nguyên một phần về trận Waterloo, một phần về lịch sử cống ngầm Paris, một phần về tiếng lóng của dân tù tội. Về văn học thì thú vị, nhưng về mặt đọc truyện thì nó cắt mạch liên tục. Mình đã phải bỏ qua vài chương như vậy để đọc tiếp, thiệt.
Nhân vật nữ bị xử lý mỏng. Fantine, Cosette, Éponine đều là nạn nhân trước khi họ là con người. Họ được miêu tả rất đẹp, nhưng hầu như không có lựa chọn nào thật sự. Với người đọc hiện nay, đây là điểm trừ khá rõ.
Trùng hợp hơi nhiều. Paris trong sách nhỏ như cái xóm: gặp hoài người cũ, Javert và Valjean đụng mặt liên tục. Kiểu trùng hợp thế kỷ 19, đọc lâu sẽ thấy giả.
Bản dịch và bản in khác nhau nhiều. Có bản chia hai tập, có bản ba tập, có bản rút gọn. Mình từng mua nhầm một bản rút gọn và hụt hẫng vì mất gần hết phần chính trị - xã hội.
Cuốn này dành cho ai
Phù hợp:
- Người thích tiểu thuyết kinh điển và không ngại sách dài.
- Ai đang muốn đọc một câu chuyện về chuộc lỗi và làm lại cuộc đời.
- Người quan tâm tới bất công xã hội, giáo dục và cái nghèo nơi đô thị.
- Bạn cần một cuốn “để dành”, mỗi tối đọc vài chục trang.
Không phù hợp:
- Người cần cốt truyện nhanh, gọn, ít lan man.
- Người mới tập đọc sách dày — sẽ dễ bỏ giữa đường như mình hồi cấp ba.
- Ai đang tìm giải pháp cụ thể cho một vấn đề; cuốn này đặt câu hỏi nhiều hơn trả lời.
So sánh với vài cuốn cùng chủ đề
Mình hay đặt Tội Ác Và Hình Phạt cạnh cuốn này. Cả hai đều xoay quanh tội ác, lương tâm và pháp luật, nhưng cách tiếp cận trái ngược: Tội Ác Và Hình Phạt chui vào bên trong đầu một kẻ giết người, còn Những Người Khốn Khổ đứng ngoài nhìn cả một xã hội. Đọc kèm sẽ thấy rõ hai kiểu lương tâm.
Với dòng văn học về nghị lực con người, Ông Già Và Biển Cả ngắn hơn nhiều nhưng cũng nói về kiên trì trong vô vọng. Còn Được Học — hồi ký của Tara Westover — là bản đời thật của câu hỏi “thoát khỏi hoàn cảnh bằng cách nào”, nhanh và gần gũi hơn Hugo.
Muốn thấy bất công xã hội bằng giọng miền Nam quen thuộc thì Số Đỏ là lựa chọn nhẹ nhàng hơn. Còn Cho Và Nhận của Adam Grant nói thẳng vào vế còn lại: cho đi có làm mình mất gì không. Hugo trả lời bằng cảm xúc, Grant trả lời bằng nghiên cứu.
Câu hỏi thường gặp
Những Người Khốn Khổ có đáng đọc không khi đã xem phim rồi?
Đáng, và theo mình là đáng hơn nhiều. Phim giữ mạch chuyện chính và bỏ gần hết phần xã hội - chính trị, thứ làm nên sức nặng của sách. Nếu bạn từng thích nhạc kịch, sách sẽ cho bạn bối cảnh mà sân khấu không tải hết được.
Đọc Những Người Khốn Khổ mất bao lâu?
Tuỳ bạn chọn bản nào. Bản đầy đủ khá dài và thường chia nhiều tập, bản rút gọn đọc nhanh hơn nhưng mất chất. Với nhịp của mình là vài chục trang mỗi tối thì tính theo tháng, chứ không phải theo tuần.
Sách này có phù hợp với người mới đọc văn học kinh điển?
Mình nghĩ không nên bắt đầu từ đây. Sách dài, nhiều đoạn ngoài mạch truyện, rất dễ bỏ giữa chừng. Bạn thử Ông Già Và Biển Cả trước — mỏng, một mạch, dễ vào — rồi hãy quay lại với Hugo.
Nên chọn bản tiếng Việt nào?
Mình khuyên tránh bản rút gọn và ưu tiên bản đầy đủ của các nhà xuất bản lớn. Bìa đẹp hay xấu không quan trọng bằng việc bạn có đủ chương hay không — phần bị cắt nhiều nhất thường đúng là phần làm cuốn sách khác biệt.
Kết luận
Những Người Khốn Khổ không phải cuốn để đọc cho xong. Nó là cuốn để đọc chậm, có lúc bực vì lan man, có lúc phải gấp lại vì nặng. Đổi lại, bạn có một câu chuyện về con người được nhìn bằng con mắt thương thật và không phán xét — thứ mình thấy ngày càng hiếm trong sách mới.
Mình cho 4.5/5. Trừ nửa điểm vì những đoạn ngoài mạch truyện quá dài và cách Hugo xử lý nhân vật nữ. Cộng lại hết vì cái cách cuốn sách khiến mình tự hỏi: nếu hai mươi năm trước mình được ai đó tin tưởng đúng lúc, mọi thứ có khác đi không.
Bài review sách liên quan
