Hồi mới đi làm, mình tin chắc một điều hơi ngây thơ: ai hay giúp người thì dễ bị lợi dụng. Mấy anh chị nhiệt tình nhất trong công ty thường nhận phần thiệt — deadline thì gánh, công lao thì người khác hưởng.
Rồi mình đọc Cho Và Nhận — bản gốc là Give and Take của Adam Grant — và niềm tin đó bị lật ngược. Cuốn sách không kêu mình sống kiểu thánh thiện. Nó chỉ ra chuyện có nghiên cứu hẳn hoi: người cho đi nằm ở cả đáy lẫn đỉnh bảng xếp hạng thành công, và khác biệt nằm ở cách họ cho. Ai đang làm việc nhóm, xây quan hệ khách hàng, hay tự hỏi sao mình giúp người hoài mà vẫn lẹt đẹt, thì cuốn này đáng đọc.
Cho Và Nhận nói về gì
Adam Grant là giáo sư tâm lý tổ chức ở Wharton, điểm mạnh là biến nghiên cứu học thuật thành chuyện kể được. Sách xoay quanh một ý gọn: bên cạnh nỗ lực, tài năng và may mắn, còn một yếu tố thứ tư quyết định mình đi được tới đâu — cách mình trao đổi giá trị với người khác.
Grant chia người ta thành ba phong cách:
- Người cho (givers) — giúp mà không đặt điều kiện, chia sẻ thời gian, kiến thức, mối quan hệ.
- Người lấy (takers) — luôn tính xem mình nhận được gì trước khi đưa tay ra.
- Người đổi chác (matchers) — cân đo sòng phẳng, anh giúp tôi thì tôi giúp lại.
Chuyện đáng nói nằm ở dữ liệu. Khi nhìn vào kết quả công việc của nhân viên bán hàng, kỹ sư và sinh viên y khoa, nhóm cho đi nhiều nhất xuất hiện ở cả hai đầu biểu đồ: kém nhất là họ, mà giỏi nhất cũng là họ. Nhóm lấy và nhóm đổi chác thì lửng lơ ở giữa. Vậy câu hỏi thật của sách là: điều gì tách nhóm cho đi thành công khỏi nhóm cho đi bị xài hết?
Vì sao người cho đi nằm ở cả đáy lẫn đỉnh
Nhóm cho đi rớt xuống đáy vì một lý do rất đời: cho không có biên giới. Họ nhận hết việc người khác nhờ, không dám từ chối, sợ mất lòng, và kiệt sức trước khi kịp làm việc của mình.
Nhóm ở đỉnh thì khác. Họ vẫn cho, nhưng cho có chọn lọc và có chủ đích — vẫn quan tâm lợi ích người khác mà không quên lợi ích của mình. Ba khác biệt rõ nhất:
- Chọn người: sàng lọc trước khi mở lòng, thay vì rải lòng tốt đều cho tất cả.
- Chọn việc: cho thứ mình giỏi, tốn ít năng lượng nhưng mang lại nhiều cho người nhận.
- Chọn nhịp: cho theo từng đợt, có khung giờ, thay vì ứng cứu cả ngày.
Hồi làm freelance, mình nhận hết tin nhắn hỏi bài, hỏi giá, nhờ sửa giúp, kể cả lúc đang chạy deadline. Kết quả là mình mệt mà chẳng ai nhớ ơn lâu hơn một tuần.
Món quà 5 phút — cách cho rẻ mà hiệu quả
Hình ảnh mình nhớ nhất trong sách là Adam Rifkin, người được xem là có mạng lưới quan hệ mạnh nhất Thung lũng Silicon. Bí quyết của ảnh đơn giản tới mức khó tin: thực hiện “món quà 5 phút”. Thay vì hứa giúp việc to tát rồi không làm được, ảnh làm việc nhỏ xong trong vài phút — giới thiệu hai người cần gặp nhau, gửi một tài liệu hữu ích, trả lời một câu hỏi chuyên môn.
Điểm hay là cách này không tốn năng lượng nhưng tạo dấu ấn lâu dài. Người nhận nhớ mình vì đúng lúc, chứ không vì món quà lớn. Mình thử áp dụng:
- Gom việc giúp người vào một khung giờ cố định, thay vì trả lời rải rác cả ngày.
- Chia sẻ thứ đã có sẵn — file, bài viết, đoạn code cũ — thay vì ngồi làm giúp từ đầu.
- Chủ động nối hai người mình nghĩ có thể hợp tác với nhau.
Nói chuyện ít quyền lực lại thuyết phục hơn
Một ý khiến mình bất ngờ: trong nhiều tình huống, nói năng khiêm tốn lại thuyết phục hơn nói năng đầy khí thế. Grant gọi đó là giao tiếp kiểu “ít quyền lực” — giọng hơi do dự, chịu khó đặt câu hỏi, thừa nhận điểm mình chưa chắc, và xin lời khuyên thay vì tỏ ra biết hết.
Lý do rất thực tế: khi mình tỏ ra quá tự tin, người đối diện tự động bật chế độ phòng thủ. Còn khi mình hỏi ý kiến họ, họ thấy được tôn trọng, và tự nhiên có động lực giúp mình. Mình thử ở chỗ làm: khi cần nhờ đồng nghiệp, mình đổi từ “anh qua giúp em cái này” sang “chỗ này em chưa chắc, anh xem giúp em nên xử lý sao”. Tỉ lệ được giúp tăng thấy rõ.
Người lấy đội lốt người cho — nhận diện thế nào
Vậy làm sao biết ai đang lấy mình? Sách đưa ra một dấu hiệu mình thấy rất đúng: người lấy thường đối xử theo cấp bậc. Với người có thể giúp được họ, họ dễ thương, chu đáo. Với người không giúp gì được — nhân viên phục vụ, tài xế, thực tập sinh — thái độ đổi ngay.
Nên cách kiểm tra nhanh nhất là nhìn vào cách một người cư xử với những người không có gì cho họ. Không cần hỏi han gì nhiều, chỉ cần quan sát một buổi cà phê.
Dấu hiệu thứ hai: người lấy hay nhận công về mình. Họ kể chuyện nhóm thành công bằng chữ “tôi” nhiều hơn chữ “chúng ta”. Mình áp dụng bằng cách: trước khi hợp tác lâu dài với ai, quan sát cách họ nói về đồng nghiệp cũ và cách họ cư xử với người phục vụ. Hai chỗ đó nói thật hơn mọi lời giới thiệu.
Điểm mình thích
Điều mình thích nhất là cuốn sách không bán cho mình một hình mẫu thánh nhân. Nó thừa nhận ngay từ đầu rằng cho đi kiểu vô điều kiện có thể khiến mình xuống đáy — tức là nó tôn trọng lợi ích của người đọc, chứ không dạy mình hy sinh mù quáng.
Thứ hai, các luận điểm đều có dữ liệu đối chứng chứ không chỉ là chuyện cảm hứng. Grant trình bày nghiên cứu rồi mới kể ví dụ, chứ không kể chuyện trước rồi gắn nhãn khoa học sau.
Điểm mình chưa thích
Phải nói thẳng là cuốn này hơi dài so với lượng ý chính. Luận điểm “người cho nằm ở cả đáy lẫn đỉnh” được nhắc lại nhiều lần với các ví dụ khác nhau, tới đoạn giữa sách mình có cảm giác đang đọc lại ý cũ trong bộ áo mới.
Thứ hai, ví dụ trong sách đa phần là bối cảnh doanh nghiệp và trường đại học Mỹ. Đem về Việt Nam thì khác khá nhiều: quan hệ họ hàng, xóm giềng và chuyện “nể mặt nhau” khiến ranh giới giữa cho và bị lợi dụng mờ hơn. Sách không có ví dụ nào cho môi trường mà từ chối một người thân bị coi là mất lòng.
Thứ ba, chỗ Grant khuyên người cho nên “sàng lọc” trước khi giúp nghe hợp lý trên giấy, nhưng làm thật thì hơi phản tự nhiên. Mình đã thử và thấy mình dễ rơi vào trạng thái tính toán, trong khi cái hay của việc cho đi vốn là nó không cần tính toán.
Cuốn này dành cho ai
Dành cho:
- Người đi làm vài năm, bắt đầu mệt vì giúp người hoài mà không tiến xa hơn.
- Người làm nghề cần quan hệ: bán hàng, tư vấn, freelancer, quản lý nhóm nhỏ.
- Ai thích sách kỹ năng có nghiên cứu, không muốn đọc truyền cảm hứng suông.
Không dành cho:
- Người đang tìm công thức cụ thể để tăng thu nhập trong vài tuần.
- Ai muốn đọc nhẹ nhàng giải trí — sách này khá khô ở đoạn giữa.
So sánh với vài cuốn cùng chủ đề
Nếu bạn đã đọc Tư duy ngược dịch chuyển thế giới, đó cũng là sách của Adam Grant, nhưng nói về chuyện dám phản biện để tạo ra ý tưởng mới. Cho Và Nhận lùi về một lớp sâu hơn: cách mình đối xử với người khác. Mình thấy đọc Cho Và Nhận trước sẽ dễ vào hơn, vì nó gần đời thường hơn.
So với Đắc Nhân Tâm, khác biệt nằm ở bằng chứng. Carnegie viết bằng quan sát và nguyên tắc, còn Grant đưa số liệu nghiên cứu vào. Đắc Nhân Tâm dạy cách làm người khác thấy dễ chịu; Cho Và Nhận hỏi thẳng: cho đi như vậy có lợi cho mình không?
Cuốn Ảnh hưởng — Sức mạnh của sự thuyết phục của Cialdini cũng bàn về tác động lên người khác, nhưng từ góc nhìn người thuyết phục. Còn 48 Nguyên Tắc Của Quyền Lực gần như là cuốn ngược lại. Đọc cả hai, mình thấy rõ một điều — muốn cho đi mà không bị nuốt, mình cần biết cả bài của người lấy.
Câu hỏi thường gặp
Cho Và Nhận có đáng đọc không?
Đáng, nếu bạn đi làm và có liên quan tới con người. Điểm mạnh là luận điểm gọn, có dữ liệu, và bộ tiêu chí dùng được ngay. Điểm trừ là sách dài hơn mức cần thiết, phần giữa hơi lặp. Nếu chỉ đọc một cuốn về chủ đề cho và nhận, mình vẫn chọn cuốn này.
Người mới đọc sách kỹ năng có đọc được không?
Được, vì Grant viết cho người ngoài ngành. Ổng kể chuyện trước, dẫn nghiên cứu sau, hầu như không dùng thuật ngữ hàn lâm. Chỉ cần kiên nhẫn với vài chương giữa hơi chậm là ổn.
Đọc Cho Và Nhận mất bao lâu?
Với nhịp đọc khoảng 30 phút mỗi ngày, mình nghĩ bạn cần chừng một tới hai tuần. Sách nhiều ví dụ nên đọc liền một mạch dễ ngợp, mà cũng không cần đọc liền. Mình đọc rải ra, mỗi ngày một chương, thấy nhớ được nhiều hơn.
Có bản tiếng Việt chưa?
Có. Cuốn này đã được dịch với tựa Cho Và Nhận, mình đọc bản dịch tiếng Việt và thấy dễ theo. Nếu tiếng Anh của bạn ổn, có thể đọc bản gốc vì các thuật ngữ giver, taker, matcher xuất hiện dày đặc trong sách.
Kết luận
Giá trị lớn nhất của cuốn sách này với mình không phải lời khuyên “hãy cho đi”. Mà là chỗ nó chỉ ra rằng cho đi là một kỹ năng, không phải một đức tính. Kỹ năng thì phải luyện: chọn người, chọn cách, và biết dừng đúng lúc. Đọc xong, mình bớt mặc cảm tội lỗi khi từ chối một việc giúp, và chủ động hơn với những việc giúp thật sự của mình.
Mình cho cuốn này 4,5/5. Trừ nửa điểm vì sách dài hơn nội dung cần và ví dụ khá xa bối cảnh Việt Nam. Nhưng đây vẫn là một trong số ít sách kỹ năng mình đọc xong rồi quay lại tra, chứ không chỉ để đó cho đẹp kệ.
Bài review sách liên quan