Hồi tháng 4, mình bỏ dở một dự án cá nhân sau ba tuần. Không phải hết ý tưởng — mà mình bắt đầu tưởng tượng ra cảnh người ta chê nó dở. Cái kiểu tưởng tượng đó khoá tay mình nhanh lắm: mở file ra rồi đóng lại trong hai phút, suốt mấy tuần liền. Big Magic – Sống đời sáng tạo của Elizabeth Gilbert là cuốn mình cầm lên đúng lúc đó, và nó nói thẳng vô chỗ mình đang kẹt: vấn đề không nằm ở tài năng, mà ở việc mình để nỗi sợ ngồi chung ghế rồi nhường luôn tay lái. Cuốn này hợp với người đang có một thứ gì đó muốn làm mà cứ trì hoãn, nhất là khi thứ đó chẳng ai trả tiền cho mình làm.
Big Magic nói về gì
Gilbert không viết cuốn này như giáo trình dạy viết. Bà kể về “đời sống sáng tạo” — sống một cuộc đời mà mình chủ động tạo ra thứ gì đó, bất kể nghề chính là gì. Với bà, sáng tạo không phải đặc quyền của hoạ sĩ hay nhà văn: nó có mặt trong việc nấu ăn, chăm cây, xây một cái blog, hay viết mấy dòng code lúc 11 giờ đêm mà không ai yêu cầu. Cuốn sách chia thành sáu phần, đi từ nỗi sợ, chuyện ý tưởng như thứ đi lang thang, rồi sự cho phép bản thân, kiên trì, lòng tin và một phần khá “trên trời” về cái thiêng liêng.
Chương nào cũng xoay quanh một câu hỏi duy nhất: mình có dám làm việc sáng tạo dù biết nó có thể chẳng đi đến đâu không? Gilbert trả lời bằng chính đời bà — viết khi chưa ai đọc, viết khi đã nổi tiếng, viết sau khi bị từ chối, và quan trọng nhất là viết vì việc viết làm bà thấy vui. Nó không hứa giúp mình thành công, chỉ hứa giúp mình bớt tự làm khổ mình — riêng cái đó, với mình, đã đáng tiền.
Bốn ý mình mang theo từ Big Magic
Nỗi sợ là hành khách, không phải tài xế
Hình ảnh mình nhớ nhất là chuyến xe: nỗi sợ luôn có mặt, nhưng nó không được cầm lái. Gilbert nói sợ sẽ đi theo mình tới hết đời, nên thay vì chờ hết sợ mới bắt đầu, mình cho nó một chỗ ngồi và tự cầm lái. Câu đó gỡ đúng cái nút của mình: mình cứ chờ “tự tin hơn rồi làm”, mà tự tin chỉ tới sau khi làm. Mình đổi cách: mỗi tối 30 phút, không đặt mục tiêu hay dở, chỉ đặt mục tiêu ngồi xuống. Ba tuần sau, thứ mình sợ nhất — bản nháp dở — thành chuyện bình thường.
Ý tưởng là khách đi ngang, không phải tài sản của mình
Gilbert tin ý tưởng là những thực thể đi lang thang tìm người chịu bỏ công làm; mình không hành động thì nó đi tìm người khác. Mình không tin phần “thực thể”, nhưng tin phần hệ quả: ý tưởng không viết ra thì coi như mất, dù nó từng rất rõ trong đầu. Mình từng có ý cho một bài viết về cách dọn đám script cũ, định để mai viết, rồi ba tháng sau đọc đâu đó một bài y hệt. Chỉ là mình không làm, còn người ta làm.
Tò mò mạnh hơn đam mê
Đây là ý mình thích nhất. Thay vì đi tìm một “đam mê lớn” để theo đuổi cả đời, Gilbert khuyên đi theo những tia tò mò nhỏ và xem nó dẫn mình tới đâu. Cách này bớt áp lực hơn nhiều: mình không còn phải trả lời “đam mê của mình là gì”, chỉ cần trả lời “tuần này mình tò mò cái gì”. Với người làm kỹ thuật như mình, đây là lời khuyên dùng được ngay — tò mò về một thư viện mới, một chủ đề chưa từng đụng, đi theo thử, sai thì quay lại.
Làm vì yêu một nửa, vì cơm một nửa
Gilbert không cổ vũ ai bỏ việc để theo đuổi nghệ thuật. Bà nói thẳng: công việc chính nuôi được mình là thứ bảo vệ sự sáng tạo, vì nó gỡ áp lực “phải kiếm tiền từ thứ mình yêu”. Mình từng nghĩ phải dồn hết cho dự án cá nhân mới là nghiêm túc; nghe xong chương này thấy nhẹ hơn. Làm song song, chậm hơn, nhưng không phải bán hết để cầu may — với người có nhà cửa, gia đình như mình, cách nói này thực tế hơn nhiều cuốn kiểu “hãy liều đi”.
Điểm mình thích
- Giọng kể tự cười mình. Gilbert kể cả những lần bà dở, bà hoang tưởng, bà nhận lỗi. Đọc không thấy bị dạy dỗ, chỉ thấy đang nghe một người kể lại chuyện đã qua.
- Chương về sự cho phép. Nó bỏ hẳn cái mặc định rằng mình phải chứng minh năng lực trước khi được làm. Mình được phép làm dở, được phép làm cho vui.
- Đập tan hình tượng “nghệ sĩ khổ”. Cuốn sách nói không cần đau khổ mới sáng tạo; sự bình yên cũng là nguyên liệu. Câu này mình ghi lại ở góc làm việc.
Điểm mình chưa thích
- Phần “tính gợi cảm” hơi khó nuốt. Chuyện ý tưởng là sinh thể đi tìm người, hay vũ trụ gửi dấu hiệu, đọc thú vị nhưng không có gì để kiểm chứng. Mình phải tự dịch nó về ngôn ngữ thực dụng thì mới dùng được, còn để nguyên thì nó chỉ là ẩn dụ đẹp.
- Gần như không có hệ thống. Không lịch, không khung, không cách đo. Đọc xong thì hứng, mà nếu không tự dựng quy trình cho mình thì một tuần sau mọi thứ về chỗ cũ. Cuốn sách tạo động lực; nó không tạo thói quen.
- Ví dụ rất Mỹ và rất nghệ sĩ. Tác giả nói từ chỗ có tự do tài chính và một cộng đồng sáng tạo quanh mình. Người đi làm full-time, lương vừa đủ, đọc “hãy sống đời sáng tạo” sẽ khó hình dung bắt đầu từ đâu. Mình phải tự bỏ qua vài đoạn.
- Lời khuyên “đừng quan tâm kết quả” nghe sang nhưng rủi. Làm freelance để sống mà bỏ hẳn kết quả là tự bào mòn; mình chỉ đọc nó như “đừng lấy kết quả làm thước đo duy nhất cho giá trị của mình”.
Cuốn này dành cho ai
- Người đang trì hoãn một dự án cá nhân mà không rõ vì sao mình trì hoãn.
- Người sợ bị chê tới mức không dám đưa sản phẩm đầu tiên cho ai xem.
- Người làm kỹ thuật, văn phòng, kế toán… vốn nghĩ “sáng tạo” là chuyện của người khác.
- Người muốn nhẹ đầu hơn khi làm việc, thay vì thêm một cuốn dạy kỹ năng nữa.
Không dành cho:
- Người cần một phương pháp có bước, có bài tập, có số liệu.
- Người đang tìm lộ trình kiếm tiền từ việc sáng tạo — cuốn này không nói gì về tiền.
- Người không thích văn phong nhiều ẩn dụ, nhiều đoạn mang màu tâm linh.
So sánh với vài cuốn cùng chủ đề
Đặt Big Magic cạnh Dám Đứng Cảm của Brené Brown, khác biệt nằm ở chỗ dựa: Brown dựa trên nghiên cứu rồi mới kết luận, Gilbert thì kể chuyện cá nhân rồi mình tự rút. Brown giúp mình hiểu vì sao mình sợ, Big Magic giúp mình làm dù còn sợ.
Với Dòng Chảy của Mihaly Csikszentmihalyi, hai cuốn bổ nhau: Flow giải thích cơ chế đắm mình vào công việc — độ khó vừa sức, mục tiêu rõ, phản hồi tức thì — còn Big Magic lo phần cửa vào, cho mình dám ngồi xuống. Đọc Flow để hiểu, đọc Big Magic để bắt đầu.
Còn Nghệ Thuật Tinh Tế Của Việc Đếch Quan Tâm thì cùng tinh thần “đừng chờ sự cho phép của người khác”, nhưng nói bằng giọng gắt và logic hơn. Big Magic mềm hơn, dễ chịu hơn — đổi lại đôi chỗ hơi mơ. Ai thấy Big Magic sến quá thì cuốn của Mark Manson sẽ vừa miệng hơn.
Cuối cùng là Bốn Nghìn Tuần, cuốn nói về sự hữu hạn của thời gian. Nếu Bốn Nghìn Tuần khiến mình nghiêm túc hơn với việc chọn cái gì để làm, thì Big Magic khiến mình bớt nghiêm trọng hoá lúc làm. Hai cuốn đọc liền nhau, mình thấy cân.
Câu hỏi thường gặp
Big Magic có đáng đọc không?
Đáng, nếu vấn đề là trì hoãn hoặc sợ bị đánh giá: nó không dạy kỹ năng mới, nhưng gỡ được cái nút tâm lý giữ mình ngồi im. Còn nếu cần kỹ thuật cụ thể để viết hay làm sản phẩm, cuốn này sẽ hụt hơi.
Big Magic có phù hợp với người mới không?
Có. Cuốn này không giả định mình đã làm nghệ thuật bao giờ. Ngược lại, người mới càng dễ thấm vì chưa dính nhiều định kiến về việc phải thành công mới được gọi là sáng tạo.
Đọc Big Magic mất bao lâu?
Tầm vài buổi tối, vì văn kể chuyện và chương ngắn. Nhưng đừng đọc một mạch hết — mỗi phần để cách vài ngày và tự hỏi mình đang sợ điều gì, hiệu quả hơn.
Big Magic có bản tiếng Việt chưa?
Có, bản dịch tiếng Việt bán phổ biến ở các nhà sách trong nước với tựa “Sống đời sáng tạo”. Nếu đọc tiếng Anh được thì bản gốc giữ giọng kể của tác giả tốt hơn, nhất là mấy đoạn tự cười mình.
Kết luận
4/5. Big Magic không đổi nghề cho mình, nhưng đọc xong thì tối đó mình mở lại file đang bỏ dở và viết được hai trang — vậy là đủ giá trị. Điểm trừ là phần ẩn dụ tâm linh hơi dài và cuốn sách không cho mình hệ thống nào để giữ nhịp. Muốn xây thói quen bền thì phải ghép thêm một cuốn có khung như Dòng Chảy. Còn nếu anh em đang có một thứ bỏ dở trong máy tính, chưa chắc nó dở — có thể nó chỉ đang chờ mình ngồi xuống.
Bài review sách liên quan