Mình đọc Được Học (tựa gốc Educated) của Tara Westover trong mấy buổi tối liền, tới đoạn cuối thì phải gấp sách lại đi rót ly nước cho nguôi. Đây không phải cuốn dạy cách học. Nó là hồi ký của một cô gái Mỹ 17 tuổi mới lần đầu bước chân vào lớp học, rồi mười mấy năm sau đứng ở Cambridge với tấm bằng tiến sĩ. Ai tò mò chuyện học hành nơi xuất phát điểm chông gai, hoặc có một người thân mình thương mà không thể sống chung, thì cuốn này đáng dành vài buổi tối.
Cuốn sách này nói về gì
Tara Westover sinh năm 1986, lớn lên ở Buck’s Peak, một vùng núi hẻo lánh thuộc Clifton, bang Idaho. Cha cô — trong sách gọi là Gene — sống trong nỗi sợ chính phủ, bệnh viện và trường công, một phần vì vụ đối đầu vũ trang ở Ruby Ridge năm 1992. Mẹ cô làm nghề đỡ đẻ và bốc thuốc nam. Cả nhà sống kiểu tự cung tự cấp: mấy người con lớn không có giấy khai sinh, không hồ sơ y tế, chưa từng ngồi trong lớp học nào.
Tara là con út, lớn lên trong bãi phế liệu của cha, làm những việc mà đứa trẻ 12 tuổi không nên làm, tự học đại số bằng sách cũ. Năm 17 tuổi cô mới vào lớp học đầu tiên, rồi đỗ Đại học Brigham Young, sang Đại học Cambridge theo học bổng Gates, ghé Harvard một thời gian và quay lại Cambridge hoàn thành luận án tiến sĩ ngành sử học.
Nghe tới đây dễ tưởng đây là câu chuyện “nghèo vượt khó” quen thuộc. Không phải. Phần lõi của cuốn sách là chuyện Tara phải trả giá bằng chính gia đình mình để được sống theo cách cô tin là đúng.
Ba điều mình mang theo sau khi đọc
Cái mình tin phần lớn là cái mình được kể
Nhà không có truyền hình, không báo, không trường học, không ai bên ngoài để đối chiếu, nên những gì cha Tara nói tự nhiên thành cả thế giới. Cô kể lại cảm giác sốc khi lần đầu nghe bạn học nhắc tới một biến cố lịch sử lớn của thế kỷ 20 — trong đầu cô, chuyện đó do chính phủ bịa ra.
Đoạn này làm mình nghĩ về chuyện của mình nhiều hơn chuyện của Tara. Hồi nhỏ mình tin vài thứ về tiền bạc chỉ vì cả họ tin vậy, chẳng ai hỏi lại. Lớn lên tưởng thoát, mà thật ra chỉ đổi nguồn: giờ tin theo newsfeed do thuật toán xếp sẵn. Cùng cơ chế — nghe đủ nhiều lần trong một vòng đủ kín, nó thành sự thật.
Học đúng cách quan trọng hơn học sớm
Tara vào đại học mà không biết những thứ cơ bản: cách ngồi trong lớp, cách hỏi lại giảng viên, cách sống chung với người lạ. Cô mô tả mình học vẹt để qua kỳ thi, và lần đầu gặp môn đòi tranh luận thì lúng túng hoàn toàn. Phải tới khi một giảng viên chỉ ra rằng điều đáng giá của việc học là biết mình sai ở đâu, cô mới học kiểu khác.
Mình thích chi tiết này vì nó phá cái ảo tưởng “học càng sớm càng tốt”. Tara học sau người ta gần hai mươi năm, nhưng khi vào đúng kiểu học — đặt câu hỏi, tự kiểm chứng, chịu đọc thứ mình không đồng ý — thì tốc độ khác hẳn. Việc nhỏ mình áp dụng được ngay: đọc một bài kỹ thuật thì tự hỏi “nếu tác giả này sai thì sai ở đâu”, thay vì gật gù theo.
Tha thứ và quay về là hai chuyện khác nhau
Cao trào của cuốn sách không nằm ở tấm bằng, mà ở lần Tara cắt liên lạc với cha mẹ khoảng một năm, giữa những trận hoảng loạn và mấy đêm mất ngủ. Cô vẫn thương cha mẹ, vẫn nhớ vùng núi, mà cũng thừa nhận ở gần họ thì cô không sống nổi.
Trong một cuộc phỏng vấn, Tara nói đại ý: bạn có thể thương một người mà vẫn chọn nói lời từ biệt, và có thể nhớ họ mỗi ngày mà vẫn thấy nhẹ người vì họ không còn trong đời bạn. Cô cũng nói rõ mình muốn viết về tha thứ mà không đánh đồng tha thứ với hoà giải. Nghe đơn giản, nhưng đây là câu khó nuốt nhất trong sách — nhất là với người Việt mình, khi cắt khỏi gia đình bị xem là tội gần như không thể biện minh.
Điểm mình thích
- Tara không tô hồng: cô vẫn yêu cái bãi phế liệu đó, vẫn có lúc tự hỏi phải chăng mình mới là người điên.
- Chi tiết lao động cụ thể tới mức khó chịu: cắt kim loại, leo giàn, tai nạn rồi tự băng bó.
- Cuốn sách dám cho thấy nỗi xấu hổ khi làm người bình thường: lần đầu đi học, lần đầu gặp bác sĩ, lần đầu nhận ra mình không biết cãi lại thế nào.
- Phần hậu kỳ không dựng hình tượng người hùng: cô vẫn sai, vẫn làm người khác tổn thương.
Điểm mình chưa thích
Cuốn này dài và nặng. Phần đầu ở Idaho lặp khá nhiều cảnh bạo lực và tai nạn, đọc tới giữa mình phải nghỉ mấy ngày. Ai nhạy cảm với chuyện bạo lực gia đình nên biết trước, đừng lao vào như đọc sách self-help.
Phần Cambridge và Harvard trôi nhanh. Cả đường học thuật từ đại học tới tiến sĩ được kể gọn hơn hẳn mấy chục năm ở Idaho, như thể tác giả lướt qua.
Chuyện “thật” không tuyệt đối. Tara viết đây là hồi ký dựa trên ký ức của chính mình, và cô thừa nhận ký ức không phải bản sao công chứng. Cha mẹ cô phản đối nội dung cuốn sách; luật sư của họ nói trong đó chỉ có “chút hạt nhân sự thật”, và mẹ cô sau này còn ra một cuốn sách kể lại góc nhìn của bà. Nên đọc nó như một góc nhìn, đừng đọc như bản án.
Bối cảnh Mỹ khó áp dụng. Homeschool vì lý do tôn giáo, kỳ thi ACT, học bổng đại học, chuyện kiện tụng với chính quyền — đây là chuyện rất Mỹ. Cắt đứt với cha mẹ ở Việt Nam nặng theo cách khác: họ hàng, xóm giềng và chữ hiếu sẽ khiến bất kỳ ai cân nhắc tới mười lần.
Và nó dễ khiến mình ngộ nhận. Câu chuyện truyền cảm hứng tới mức dễ đọc ra thông điệp “chỉ cần đủ quyết tâm”. Nhưng Tara có người đưa đi thi, có giảng viên khuyên sang Cambridge, có học bổng trả tiền. Công bằng nhất: đọc nó như may mắn gặp tính bền, không phải công thức.
Cuốn này dành cho ai
Nên đọc nếu:
- Bạn đang tính bước ra khỏi một gia đình khiến mình ngộp thở, và cần một câu chuyện để nhìn vào.
- Bạn là phụ huynh hoặc thầy cô, muốn hiểu giáo dục đổi thay một con người thế nào ở tầng sâu nhất.
- Bạn thích hồi ký kể chậm, chấp nhận đọc dài.
Không nên đọc nếu:
- Bạn cần sách có checklist, bài tập, hướng dẫn từng bước.
- Bạn đang giai đoạn tâm lý yếu, dễ bị ảnh hưởng bởi mô tả bạo lực gia đình.
- Bạn đang tìm bí quyết học nhanh nhớ lâu — cuốn này không làm việc đó.
So sánh với vài cuốn cùng chủ đề
Đặt cạnh Cha Mẹ Độc Hại của Susan Forward thì thấy ngay khác biệt. Cuốn của Forward là bản đồ và bộ dụng cụ: bà phân loại kiểu cha mẹ, chỉ cách đặt ranh giới, có bài tập. Được Học là bài kể. Mình thấy đọc thứ tự này hợp lý: Được Học trước để cảm, rồi mở Cha Mẹ Độc Hại khi cần thứ rõ ràng hơn để làm.
Với Tôi Đi Học của thầy Nguyễn Ngọc Ký, cả hai đều là chuyện vượt khó, nhưng nghịch cảnh nằm ở hai chỗ rất khác. Thầy Ký bị chặn bởi chính thân thể mình, và cái giữ thầy lại là tình thầy trò, tình làng xóm. Tara không bị thân thể chặn — cái chặn cô chính là nhà mình. Đọc liền nhau mới thấy “nghịch cảnh” nhiều loại, và loại đau nhất đôi khi không nhìn thấy được.
Còn nếu muốn đi xa hơn về chuyện tìm ý nghĩa khi mọi thứ sụp, Đi Tìm Lẽ Sống của Viktor Frankl là cặp đôi tự nhiên với cuốn này: Frankl cho mình khung lý thuyết, Tara cho mình một quyết định cụ thể trong đời thật — đăng ký đi học, rồi chấp nhận mất mấy người thân.
Câu hỏi thường gặp
Được Học có đáng đọc không?
Đáng, nếu bạn chịu được sách dài và nặng. Giá trị thật của nó không nằm ở chuyện “từ bãi phế liệu tới Cambridge”, mà ở mấy chương cuối, khi cô phải chọn giữa lòng trung thành với gia đình và lòng trung thành với chính mình.
Cuốn này dành cho người mới tập đọc sách không?
Có, nếu bạn không ngại độ dày. Văn của Tara kể theo dòng thời gian, câu ngắn dài xen kẽ, không dùng nhiều khái niệm hàn lâm. Chỉ cần lưu ý phần giữa hơi chùng — nhiều người bỏ sách ở đúng đoạn đó.
Đọc Được Học mất bao lâu?
Mình đọc rải buổi tối mất khoảng một tuần, mỗi ngày độ một tiếng. Ai đọc liền mạch thì gọn trong hai ba buổi, nhưng nhanh quá dễ bỏ sót mấy đoạn cảm xúc quan trọng.
Được Học đã có bản tiếng Việt chưa?
Có. Bản tiếng Việt mang tên Được Học, do Nhà xuất bản Phụ Nữ Việt Nam phát hành và đã tái bản vài lần. Bản dịch đọc trôi, mình không gặp câu nào tối nghĩa. Hiện sách vẫn còn bán ở Fahasa.
Kết luận
Được Học không phải cuốn để đọc xong rồi khoe đã đọc. Nó là cuốn để đọc xong rồi ngồi im một lúc, tự hỏi mình đang trung thành với điều gì. Mình cho 4.5/5: trừ điểm vì phần giữa chùng và mấy chương học thuật hơi lướt, cộng điểm vì dám kể một chuyện không có hậu kiểu cổ tích mà vẫn kết thúc tử tế. Có điều gì bạn tin chắc chỉ vì cả nhà bạn tin vậy không?
Bài review sách liên quan