Mình đọc Totto-chan bên cửa sổ trong một tối mưa, định đọc vài trang cho dễ ngủ, ai ngờ đọc một mạch hết nửa cuốn. Đây là hồi ký của Kuroyanagi Tetsuko kể về chính tuổi thơ mình: một cô bé bị trường tiểu học đuổi học, rồi được mẹ dắt tới Tomoe — ngôi trường chỉ vài chục học sinh, lớp học nằm trong những toa tàu cũ. Cuốn này hợp với người đang làm cha mẹ, người đang đứng lớp, và cả những ai từng thấy mình là đứa “khác” trong lớp ngày nhỏ.
Cuốn sách này nói về gì
Totto-chan là biệt danh hồi nhỏ của tác giả. Vô lớp một, cô bé bị đuổi học vì quá hiếu động: mở rồi đóng nắp bàn hàng trăm lần, đứng dậy đi tới đi lui, nói chuyện với chim ngoài cửa sổ. Mẹ cô không la một tiếng, cũng không kể cho con biết chuyện bị đuổi, chỉ dắt con đi tìm trường mới.
Hiệu trưởng Tomoe là ông Kobayashi để cô bé nói liên tục mấy tiếng đồng hồ trong buổi gặp đầu tiên, rồi nhận cô vào trường. Ở Tomoe, phòng học là toa tàu thật, học sinh tự chọn môn muốn học trước, không có thời khoá biểu cứng cho cả lớp, không xếp hạng, không đọc điểm trước mặt mọi người. Bữa trưa phải có “thứ gì đó từ biển và thứ gì đó từ núi”.
Sách kể toàn chuyện nhỏ: đi bộ qua cầu, trồng rau trong vườn trường, xem tàu chạy qua, cách người lớn ở Tomoe xử lý khi trẻ làm sai. Không có cú twist nào, cũng không có công thức nào để đem áp dụng thẳng. Đây là hồi ký, đọc như một chuỗi ký ức, không phải sách dạy con.
Bốn chuyện mình nhớ nhất
Người lớn chịu nghe trước khi phán xét
Buổi gặp đầu tiên ở Tomoe, ông hiệu trưởng ngồi nghe cô bé kể hết chuyện này tới chuyện khác, không ngắt lời, không xem đồng hồ, cho tới khi cô hết chuyện để nói. Với một đứa vừa bị trường cũ trả về, chi tiết đó nghe đơn giản mà nặng ghê.
Mình thử áp dụng với đứa cháu đang học cấp một: ngồi im nghe nó kể hết câu chuyện về con mèo mà không sửa lời, không hỏi “rồi sao”, không rút điện thoại. Được ba lần thì mình nhận ra cái khó không nằm ở đứa nhỏ, mà ở mình. Người lớn mình quen phản xạ nhận xét trước khi nghe hết.
Trường học không cần xếp hạng
Tomoe không so điểm, không có danh sách thứ hạng dán lên tường. Học sinh biết mình giỏi cái gì vì được làm cái đó nhiều, chứ không phải vì được xếp trên ai.
Nghĩ tới cảnh ở mình, mỗi lần họp phụ huynh là một lần so “con nhà người ta”. Cái hại không nằm ở con số, mà ở chỗ đứa trẻ học được rằng giá trị của mình phụ thuộc vào việc nó đứng thứ mấy. Cuốn sách không hô hào bỏ thi cử. Nó chỉ cho thấy một ngôi trường sống được mà không cần thứ hạng, dù chỉ với vài chục đứa.
Câu nói lặp đi lặp lại
Ông Kobayashi có một câu nói với cô bé gần như mỗi lần gặp, đại ý rằng con vốn là một đứa trẻ ngoan — kể cả lúc cô đang làm chuyện chẳng ngoan chút nào. Câu đó không phải khen cho vui. Nó là cách ông tách hành vi ra khỏi con người.
Mình hay tự nói với bản thân kiểu ngược lại: “mình làm hỏng việc này, chắc mình dở”. Đọc xong mới thấy mình đang dùng đúng cái logic mà ông hiệu trưởng kia cố tránh suốt đời.
Học bằng cả thân thể
Ở Tomoe, học không chỉ là ngồi nghe. Trẻ đi bộ đường dài, tự trồng rau, tự dọn, ăn trưa cùng nhau và kể chuyện mình mang gì từ biển, gì từ núi. Kiến thức tới từ việc làm trước, sách vở sau.
Phần này làm mình nhớ mấy buổi học lập trình thời mới đi làm. Ngồi nghe giảng ba tiếng thì quên sạch, tự gõ lại một ví dụ nhỏ thì nhớ tới giờ. Cách học bằng tay chân nghe có vẻ chỉ dành cho con nít, mà thật ra người lớn cũng y vậy.
Điểm mình thích
- Giọng kể của một đứa nhỏ mà không giả. Sách nhìn sự việc bằng mắt trẻ con, nên mấy chuyện như bị đuổi học, bị mất con chó, bị bạn trêu đều hiện lên đúng kích cỡ của nó — không bị người lớn phóng to thành bài học đạo đức.
- Không rao giảng. Cuốn này không nói “cha mẹ phải thế này”. Nó kể, rồi để người đọc tự rút ra. Đọc xong mình thấy nhẹ, không thấy bị dạy dỗ.
- Tuyến nhân vật người lớn đáng tin. Mẹ cô bé và ông hiệu trưởng là hai kiểu người lớn khác nhau mà đều giữ được phẩm giá của đứa trẻ. Đọc mấy đoạn đó thấy ấm, không sến.
Điểm mình chưa thích
Cái mình ngại nhất là cuốn sách dễ bị đọc thành một giấc mơ giáo dục. Tomoe chỉ có vài chục học sinh, do một người sáng lập và vận hành bằng niềm tin cá nhân, và rồi trường cháy trong chiến tranh. Không có dữ liệu nào về việc học trò của trường lớn lên ra sao. Mình không trách hồi ký vì thiếu số liệu — nhưng người đọc dễ quên mất chuyện đó rồi về đòi hỏi trường công phải giống Tomoe ngay.
Thứ hai, bối cảnh Nhật thời chiến khá xa. Mấy đoạn về tem phiếu, sơ tán, bom cháy mình đọc phải tự tra thêm mới hiểu hết không khí. Sách cũng không có phần chú thích bối cảnh cho người đọc ngoài Nhật.
Thứ ba, phần cuối hơi vội. Mạch ký ức tới đoạn chiến tranh rồi kết khá nhanh, mấy người bạn và thầy cô xuất hiện nửa đầu cuốn biến mất không lời tạm biệt. Mình hiểu là ký ức trẻ con vốn đứt đoạn, nhưng đọc vẫn thấy hụt.
Cuối cùng, đây là sách để cảm, không phải sách để làm. Ai đang tìm quy trình dạy con theo từng bước sẽ thất vọng.
Cuốn này dành cho ai
- Cha mẹ có con đang tuổi tiểu học, nhất là đứa bị thầy cô phàn nàn là “khó dạy”.
- Giáo viên muốn nhìn lại cách mình nói chuyện với học trò.
- Người lớn từng bị gắn nhãn hồi nhỏ, đọc để chữa chút xíu.
- Người thích hồi ký nhẹ, đọc cuối tuần.
Không dành cho: người cần số liệu, nghiên cứu, phương pháp giáo dục có kiểm chứng; người muốn một cốt truyện có cao trào rõ ràng; người không thích văn kể chuyện kiểu ký ức rời rạc.
So sánh với vài cuốn cùng chủ đề
So với Được Học của Tara Westover, hai cuốn đều là hồi ký về một đứa trẻ lớn lên ngoài khuôn khổ trường học. Nhưng Được Học là hành trình tự cứu mình khỏi gia đình, còn Totto-chan là hành trình được một người lớn tử tế đỡ lấy. Đọc cạnh nhau mới thấy vai trò của người lớn lớn tới mức nào.
Với Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ của Nguyễn Nhật Ánh, cả hai đều nhìn tuổi thơ bằng mắt trẻ con và đều có chuyện phụ huynh không hiểu con. Khác ở chỗ truyện của Nguyễn Nhật Ánh có hơi hướng hài, còn Totto-chan buồn man mác, nhất là khúc cuối.
Còn Bắt trẻ đồng xanh của J.D. Salinger là mặt trái của câu chuyện: một đứa trẻ nhạy cảm không gặp được người lớn nào đủ kiên nhẫn. Đọc Totto-chan rồi đọc lại cuốn này, mình thấy rõ hai kết cục của cùng một đứa nhỏ.
Nếu muốn thêm góc nhìn về việc học từ chính thất bại, Mỗi lần vấp ngã là một lần trưởng thành bổ sung được phần mà Totto-chan nói còn nhẹ.
Câu hỏi thường gặp
Totto-chan bên cửa sổ có đáng đọc không?
Đáng, nếu bạn chấp nhận nó là hồi ký chứ không phải sách kỹ năng. Sách đọc nhanh, cảm xúc thật, và có mấy đoạn về cách người lớn nói với trẻ khiến mình phải dừng lại suy nghĩ. Ai cần giải pháp cụ thể thì nên tìm sách khác.
Cuốn này dành cho người mới đọc sách không?
Rất hợp. Văn ngắn, mỗi chương là một mẩu ký ức độc lập, không cần nhớ tình tiết phía trước. Người lâu rồi không đọc sách cũng nuốt được trong hai ba buổi tối.
Đọc Totto-chan mất bao lâu?
Với nhịp của mình, khoảng ba tới bốn tiếng là hết cuốn. Vì chương nào cũng ngắn nên rất dễ đọc kiểu “thêm một chương nữa rồi ngủ” — và thường là thêm mười chương.
Có bản tiếng Việt chưa?
Có, bản tiếng Việt được bán phổ biến ở các nhà sách trong nước và trên các sàn thương mại điện tử, có bản dịch trực tiếp từ tiếng Nhật của dịch giả Trương Thùy Lan và một bản cũ hơn dịch qua tiếng Anh. Bạn nên kiểm tra đúng tên tác giả Kuroyanagi Tetsuko khi mua, vì có nhiều cuốn tên gần giống dễ làm mình mua nhầm.
Kết luận
Totto-chan bên cửa sổ không cho mình công thức nào, nhưng cho một thước đo: một đứa trẻ cần được nghe, được tin, và được phép khác, trước khi cần được dạy. Đọc cuốn này lúc đang mệt vì công việc, mình thấy nhẹ hơn hẳn — phần vì văn dễ chịu, phần vì nó nhắc mình rằng tử tế với một đứa nhỏ không cần kỹ thuật gì cao siêu.
Mình cho 4/5. Trừ một điểm vì phần cuối hơi vội và bối cảnh Nhật thời chiến đôi chỗ khó theo; cộng lại vì đây là một trong số ít sách về giáo dục mà đọc không thấy bị lên lớp.
Bài review sách liên quan