Ghi chép từ những trang sách

Born a Crime — Cười để sống sót qua thời apartheid

Review Born a Crime của Trevor Noah: hồi ký tuổi thơ hài hước mà đau về cậu bé lai ở Nam Phi, cùng người mẹ dạy mình cách sống, cách cười và cách đứng dậy.

Văn học & cuộc sống
Bìa sách Born a Crime
Cuốn sách trong bài

Born a Crime

Trevor Noah

Mình biết Trevor Noah trước qua mấy clip hài trên mạng, rồi mới tìm tới Born a Crime vì nghe nói cuốn này không buồn cười như mình tưởng. Đúng một nửa. Mình bật cười thành tiếng ở một trang, rồi vài trang sau phải gấp sách lại ngồi im một lúc.

Đây là hồi ký về tuổi thơ của Noah ở Nam Phi thời apartheid, khi một đứa trẻ có mẹ da đen và cha da trắng gần như là bằng chứng sống của một điều bị cấm. Ai thích hồi ký kể bằng giọng riêng, hài mà không rẻ tiền, sẽ thấy cuốn này rất đáng một buổi tối yên tĩnh.

Born a Crime nói về gì

Tựa sách là một câu nói thẳng: Noah sinh ra là một “tội” vì quan hệ giữa mẹ cậu, một phụ nữ da đen, và cha cậu, một người đàn ông da trắng gốc Thuỵ Sĩ, bị pháp luật thời đó cấm. Nhiều năm đầu đời, cậu hầu như bị giấu. Ra đường, mẹ phải tìm cách không để người ta nhìn thấy hai mẹ con đi cùng nhau.

Mỗi chương mở bằng một đoạn ngắn giải thích bối cảnh luật lệ và xã hội, rồi chuyển sang một câu chuyện cụ thể: đi nhà thờ, đi học, bán đĩa lậu, hay những lần cãi lộn của gia đình. Giọng văn như người bạn kể chuyện quán nhậu, nên phần lịch sử nặng nề lại rất dễ nuốt.

Cậu bé nhìn ra từ cửa sổ xe trên con đường bụi ở khu dân cư Ảnh: cậu bé thập thò sau cửa kính xe, tay mẹ nắm chặt, gợi tuổi thơ phải ẩn mình của Noah, khi sự tồn tại của hai mẹ con đã là một điều không được phép — ảnh minh hoạ do AI tạo (Grok Imagine)

Ba điều mình giữ lại sau khi đọc

Ngôn ngữ là chiếc chìa khoá mở cửa người khác

Noah kể rất rõ rằng ở Nam Phi, nói thứ tiếng nào là bạn được xếp vào nhóm nào. Cậu sớm nhận ra nếu mình nói được tiếng của người đối diện thì họ bớt coi mình là người lạ. Cậu thành “tắc kè hoa”, đổi giọng theo từng nhóm, và nhờ vậy thoát được nhiều tình huống căng thẳng.

Mình thử áp dụng nhỏ xíu: đi làm với đồng nghiệp lớn tuổi thì hỏi han bằng cách nói của họ, với dân kỹ thuật thì nói thẳng vấn đề. Không phải giả vờ, mà là chịu khó nói ngôn ngữ của người ta. Công việc trơn tru hơn hẳn.

Hai cuốn sách mở và chiếc radio trên bàn gỗ với những dải bong bóng màu bay lên Ảnh: sách, radio và những dải bong bóng nhiều màu gợi chuyện Noah học nhiều ngôn ngữ để làm quen với đủ loại người, đúng ý “ngôn ngữ là tấm hộ chiếu” trong sách — ảnh minh hoạ do AI tạo (Grok Imagine)

Người mẹ bướng bỉnh là nhân vật chính thật sự

Dù tên sách là của Noah, người đọng lại nhiều nhất là mẹ cậu. Bà tin vào đức tin, tin vào việc học, và không chịu để con mình sống như một nạn nhân. Bà dắt con đi nhà thờ cả ngày chủ nhật, mua sách cho con đọc, và đối đầu với bất công theo kiểu rất riêng của bà.

Mình đọc những đoạn này mà nhớ mẹ mình. Không phải hoàn cảnh giống, mà là sự cứng đầu rất thương. Có những quyết định của bà khiến Noah chịu thiệt, nhưng đọc tới cuối bạn hiểu bà làm vậy vì muốn con có thêm lựa chọn.

Hài hước là cách chịu đựng, không phải cách né tránh

Điều mình thích nhất là Noah không dùng đùa để lờ đi nỗi đau. Cậu kể chuyện bị đánh, chuyện nghèo, chuyện mẹ gặp nguy hiểm trong gia đình, bằng giọng thẳng và vẫn giữ được chút hóm hỉnh. Cười ở đây giống như cái ô che mưa chứ không phải bức tường chặn mưa.

Mình thấy đây là bài học thực tế cho người hay căng thẳng: chuyện nặng vẫn có thể kể nhẹ, miễn là mình không giả vờ nó không tồn tại.

Chuyện mẹ con và cách bà nuôi dạy

Phần mình nhớ lâu nhất là cách người mẹ nuôi con bằng hai thứ: niềm tin và kỷ luật. Bà không nhẹ tay, nhưng cũng không bao giờ làm con cảm thấy mình vô giá trị. Noah nhiều lần nói chính cách nuôi này khiến cậu dám nghĩ lớn, dám đi đường khác bạn bè xung quanh.

Người phụ nữ cùng đứa trẻ đi trên con đường làng lúc bình minh Ảnh: người phụ nữ dắt đứa con nhỏ đi trên con đường dài lúc bình minh, hình ảnh gợi sự kiên cường và bướng bỉnh của mẹ Noah, người luôn kéo con đi tiếp dù đường đời nhiều ổ gà — ảnh minh hoạ do AI tạo (Grok Imagine)

Đọc phần này mình nhớ cuốn Được học, một hồi ký khác về gia đình có nhiều nghịch lý. Cả hai đều cho thấy gia đình vừa là nơi nuôi ta vừa là nơi ta phải học cách thoát ra.

Điểm mình thích

  • Giọng kể duyên và thật. Noah giải thích bối cảnh phức tạp mà không giảng bài.
  • Câu chuyện nhỏ, ý nghĩa lớn. Mỗi chương là một lát cắt, đọc rời cũng được.
  • Người mẹ được viết có chiều sâu. Không thần thánh hoá, vẫn thấy rõ cả điểm mạnh lẫn điểm khó chịu.
  • Cho người đọc ngoài Nam Phi hiểu apartheid bằng chuyện đời thường chứ không bằng số liệu.

Điểm mình chưa thích

Thứ nhất, một số đoạn nhảy cóc theo thời gian và mình phải lật lại vài trang để nhớ ai là ai, nhất là phần họ hàng và bạn bè. Nếu đọc rời rạc, mỗi ngày vài trang, khá dễ lạc.

Thứ hai, người đọc Việt có thể thấy xa với nhiều chi tiết văn hoá: tên nhóm người, các loại tiếng nói, cách phân biệt chủng tộc ở Nam Phi. Mình phải tra thêm vài chỗ mới thấm.

Thứ ba, giọng hài của Noah đôi khi dày đặc đến mức mình muốn có thêm khoảng lặng ở những đoạn đau. Và cũng như mọi hồi ký, đây là một phía của câu chuyện, kể từ trí nhớ của một người; mình đọc với tâm thế “đây là cách cậu ấy nhớ”.

Cuốn này dành cho ai

Dành cho:

  • Người thích hồi ký có giọng kể riêng, vừa cười vừa suy nghĩ.
  • Ai muốn hiểu apartheid qua trải nghiệm một đứa trẻ.
  • Con cái muốn nghĩ lại về mẹ mình, hoặc cha mẹ muốn nghĩ lại cách nuôi con.

Không dành cho:

  • Người đang tìm sách hướng dẫn kỹ năng với các bước rõ ràng.
  • Ai không chịu được các chi tiết về bạo lực gia đình.
  • Người muốn đọc nhanh, chỉ lấy ý chính.

So sánh với vài cuốn cùng chủ đề

Được học cũng là hồi ký về tuổi thơ khác thường, nhưng giọng nghiêm và nặng hơn. Noah dùng hài hước làm lớp đệm, còn cuốn kia để bạn ngồi thẳng với sự khắc nghiệt. Mình khuyên đọc Noah trước nếu bạn muốn nhẹ đầu hơn.

Nhật ký Anne Frank là cuốn nhật ký của một đứa trẻ sống ẩn mình dưới sự phân biệt đối xử. Hai cuốn có chung cảm giác bị giấu đi, nhưng Anne viết khi chiến tranh còn đang diễn ra, còn Noah nhìn lại từ xa, nên giọng bình tĩnh hơn.

Đi tìm lẽ sống bàn tới ý nghĩa trong khổ đau ở tầng triết học. Noah không triết lý nhiều, nhưng bạn thấy rất rõ cách một người tìm ý nghĩa trong chính những ngày khó khăn.

Câu hỏi thường gặp

Born a Crime có đáng đọc không?

Có, nếu bạn thích hồi ký kể chuyện hay. Mình thấy nó vừa dễ đọc vừa có chiều sâu: bạn cười được, nhưng cũng bị buộc phải nghĩ về phân biệt đối xử và tình mẹ con. Không hợp nếu bạn chỉ muốn sách nhẹ để giải trí.

Born a Crime có bản tiếng Việt chưa?

Mình chưa chắc chắn về bản dịch tiếng Việt chính thức cũng như tên gọi và nhà xuất bản, nên không muốn nói bừa. Bạn nên tìm trên các nhà sách lớn bằng tên gốc và tên tác giả để kiểm tra bản mới nhất.

Đọc Born a Crime mất bao lâu?

Sách chia thành nhiều chương độc lập nên đọc linh hoạt. Mình đọc khoảng một tiếng mỗi tối thì xong trong chừng một tuần. Nếu bạn đọc tiếng Anh chậm, có thể dài hơn một chút vì có nhiều từ lóng và tên riêng.

Born a Crime có hợp cho người mới đọc tiếng Anh không?

Khá hợp ở mức trung cấp. Câu văn ngắn, giọng kể tự nhiên, nhưng có từ lóng địa phương và các thuật ngữ về chủng tộc. Mình gợi ý đọc thử một chương đầu, nếu theo được thì cứ tiếp tục.

Kết luận

Born a Crime cho mình thấy một đứa trẻ bị coi là “sai” ngay từ lúc sinh ra vẫn có thể lớn lên với tiếng cười, nhờ một người mẹ không chịu cúi đầu. Mình học được cách kể chuyện nặng bằng giọng nhẹ, và cách nhìn lại mẹ mình bằng ánh mắt dịu hơn.

Mình chấm 4/5: giọng kể hay, người mẹ đáng nhớ; trừ điểm vì nhịp kể đôi lúc nhảy cóc và nhiều chi tiết văn hoá khó với người đọc Việt.

Nhận xét và bình luận (0)