Ghi chép từ những trang sách

Nhật ký Anne Frank — Tiếng nói của một cô bé trong bóng tối

Nhật ký Anne Frank — cuốn nhật ký của một cô bé 13 tuổi sống trong căn nhà ẩn ở Amsterdam. Cảm nhận thật, điểm chưa thích và ai nên đọc cuốn này.

Văn học & cuộc sống
Bìa sách Nhật ký Anne Frank
Cuốn sách trong bài

Nhật ký Anne Frank

Anne Frank

Mình đọc Nhật ký Anne Frank khá muộn, sau khi đã nghe về nó cả chục năm như một “cuốn sách về Holocaust”. Thú thật, mình nghĩ nó sẽ nặng và khô. Đọc mới biết mình sai: phần lớn cuốn sách không nói về cái chết, mà về một cô bé tuổi teen đang cãi nhau với mẹ, để ý một cậu con trai, tức bạn cùng phòng vì giành bàn, và mơ làm nhà văn. Anne Frank bắt đầu viết nhật ký năm 13 tuổi, chỉ ít lâu sau sinh nhật, vài tuần trước khi cả gia đình trốn vào căn nhà ẩn ở Amsterdam. Cái làm cuốn sách đau là mình đọc nó với một thứ hiểu biết mà chính Anne không hề có.

Cuốn sách này nói về gì

Năm 1942, gia đình Frank — người Do Thái, gốc Đức, tị nạn ở Hà Lan — trốn vào mấy phòng phía sau văn phòng của ba Anne ở Amsterdam. Ở đó có tám người: ba mẹ Anne, chị Margot, Anne, gia đình Van Pels, và một nha sĩ tên Fritz Pfeffer. Họ sống hai năm trong không gian chật, không được ra ngoài, ban ngày phải đi nhẹ nói khẽ để hàng xóm không nghe thấy. Vài đồng nghiệp của ba Anne, trong đó có Miep Gies, ngày ngày mang thức ăn và tin tức vào.

Anne kể lại hết bằng giọng một đứa con gái: chuyện buồn cười xen chuyện sợ. Cô viết cho “Kitty”, coi cuốn nhật ký như một người bạn để trút hết những gì không thể nói với ai trong nhà. Cuốn sách dừng đột ngột — và đó chính là phần mình không bao giờ quên.

Bốn điều mình ghi lại sau khi đọc

Một cô bé trước, một nạn nhân sau

Lý do cuốn sách sống được gần tám mươi năm không phải vì nó kể lại lịch sử, mà vì giọng Anne rất thật. Cô ấy cãi mẹ, ghen với chị, thấy ba là người duy nhất hiểu mình, rồi tự nhận mình là đứa con gái khó ưa. Đọc mấy đoạn đó mình quên mất hoàn cảnh, và chính cái quên đó làm cú sốc ở cuối sách nặng hơn.

Mình nghĩ đây là cách kể hiệu quả nhất: cho nhân vật sống bình thường trước, rồi mới cho người đọc biết cái bình thường đó bị lấy đi.

Nỗi sợ nằm ở những chuyện nhỏ

Anne ít khi viết “tôi sợ chết”. Cô viết về tiếng bước chân dưới nhà, về việc không được xả nước bồn cầu ban ngày, về tiếng máy bay đêm, về bàn chân tê vì không dám cử động. Mình nhận ra nỗi sợ trong chiến tranh không phải một cái gì to tát, mà là một chuỗi việc nhỏ không được phép làm.

Cách viết đó khiến mình liên hệ tới các giai đoạn căng thẳng của chính mình — mấy tháng dịch bệnh, kỳ thi, những lúc không dám ra khỏi nhà — và thấy mình may mắn tới mức nào.

Cái cây và cái cửa sổ

Anne hay lên gác xép nhìn cây dẻ ngoài cửa sổ — cái cây duy nhất mà căn nhà ẩn còn thấy được. Cô tả nó qua từng mùa, viết về nó như một người bạn. Mình thích chi tiết này nhất vì nó quá tầm thường: một cái cây.

Khi mọi thứ khác bị lấy đi, người ta bám vào thứ duy nhất còn lại. Với Anne, đó là cái cây và quyển sách.

Hy vọng không phải là ngây thơ

Gần cuối sách, Anne viết đại ý rằng dù mọi chuyện đã như vậy, cô vẫn tin con người thật lòng tốt. Mình từng thấy câu kiểu này sáo. Đọc tới nó trong ngữ cảnh mới hiểu: đó không phải ngây thơ, mà là một lựa chọn — biết rõ mọi thứ thế nào mà vẫn chọn tin vào phần tốt.

Cả cuốn sách nặng ở chỗ người viết câu đó mất tích chỉ ít lâu sau trang cuối cùng.

Điểm mình thích

  • Giọng kể không bị người lớn “sửa”. Anne viết như đang nói, có chỗ lủng củng, có chỗ tự trào. Nhờ vậy mình tin từng câu.
  • Đọc lúc nào cũng được, nhưng phần cuối thì dồn. Thể loại nhật ký cho mình quyền ngắt tùy thích, rồi tới khoảng một phần ba cuối thì mình đọc một mạch.
  • Có chỗ khiến mình bật cười. Sách về chiến tranh mà Anne châm biếm mấy người cùng nhà rất duyên. Chính cái cười đó làm phần sau nặng hơn.
  • Tám con người trong một không gian chật. Đọc như một nghiên cứu tâm lý thu nhỏ: ai cũng có lý do để khó chịu với người kia.

Điểm mình chưa thích

  • Có đoạn dài dòng, lặp. Đây là nhật ký thật, không phải tiểu thuyết — Anne ghi hôm nay ăn gì, ai nói gì, vài chỗ mình muốn lướt cho nhanh. Muốn đọc trọn vẹn thì phải chấp nhận nó như một cuốn nhật ký, không phải văn xuôi đã biên tập.
  • Có nhiều phiên bản, dễ mua nhầm. Tùy ấn bản mà bạn đọc bản Anne tự sửa, bản người cha biên tập, hay bản đầy đủ. Trải nghiệm khác nhau, mà bìa ngoài không nói rõ. Mình mất một lúc mới biết mình đang đọc bản nào.
  • Thiếu bối cảnh phía trước. Sách vào chuyện khi gia đình đã trốn rồi, ai không rõ lịch sử sẽ hơi lạc giữa mấy cái tên. Mình phải tự tra thêm.
  • Đọc xong rất nặng. Không phải lỗi của sách, nhưng cần nói trước: đừng chọn cuốn này cho một tối cần thư giãn.

Cuốn này dành cho ai

  • Người muốn hiểu Holocaust qua một giọng cá nhân, không phải qua sử liệu.
  • Người thích thể loại nhật ký, đọc chậm, mỗi ngày vài trang.
  • Người đang tập viết — đây là ví dụ hay về kể chuyện bằng giọng thật.
  • Ai cần một cuốn để nhớ mình đang sống trong thời bình.

Không dành cho ai:

  • Người đang tìm sách nhẹ để giải trí. Cuốn này không nhẹ chút nào.
  • Người khó chịu với cấu trúc lộn xộn đặc trưng của nhật ký.

So sánh với vài cuốn cùng chủ đề

So với Đi tìm lẽ sống: cùng bối cảnh Holocaust, nhưng tác giả cuốn kia viết từ góc một bác sĩ tâm thần đã sống sót, phân tích vì sao người ta chịu được; Anne viết từ trong hầm trốn, không biết kết cục. Đọc liền nhau rất hay — một cuốn là chiêm nghiệm sau, một cuốn là tiếng nói đang xảy ra.

So với Totto-chan bên cửa sổ: hai cuốn đều là tiếng của trẻ con, nhưng Totto-chan được bao bọc bởi một người thầy và một ngôi trường tử tế, còn Anne bị bao bọc bởi sợ hãi. Đặt cạnh nhau mới thấy “tuổi thơ được bảo vệ” là một đặc quyền.

So với Những tù nhân của địa lý: cuốn đó giải thích chiến tranh bằng bản đồ và lịch sử lớn; cuốn này cho thấy chiến tranh bằng tiếng xe tải ngoài cửa sổ. Hai góc nhìn bù cho nhau, đọc cả hai thì hiểu đủ hơn.

Còn nếu bạn thích nhân vật bị hoàn cảnh ép tới tận cùng mà vẫn giữ phẩm giá, Ông già và biển cả là ví dụ khác — chỉ khác là ở đó người ta chiến đấu với biển, không phải với người.

Câu hỏi thường gặp

Nhật ký Anne Frank có đáng đọc không?

Đáng, và mình cho 5/5 — nhưng nên đọc với sự chuẩn bị. Đây không phải sách để thưởng thức, mà để nhớ. Nếu chỉ đọc được một cuốn về chiến tranh từ góc người bên trong, chọn cuốn này.

Sách này có phù hợp cho người mới đọc không?

Có. Văn trong sáng, câu ngắn, mỗi ngày vài trang là đủ. Đây có thể là cuốn dễ vào nhất trong những sách mình từng giới thiệu, dù nội dung thì không hề nhẹ.

Đọc mất bao lâu?

Mình đọc khoảng ba buổi tối. Vì là nhật ký nên ngắt lúc nào cũng được, nhưng tới phần cuối thì khó ngắt — mình khuyên đọc liền mạch cho trọn cảm xúc.

Có bản tiếng Việt chưa?

Có, tiếng Việt bán ở nhà sách và các sàn thương mại điện tử trong nước. Nên đọc kỹ phần giới thiệu để biết đang mua ấn bản nào, vì cuốn này có nhiều bản khác nhau.

Kết luận

Mình cho 5/5 — hiếm khi mình chấm tuyệt đối, nhưng cuốn này không phải để đánh giá theo cách thông thường. Nhật ký Anne Frank không dạy mình điều gì mới về lịch sử mình đã học, mà làm cho thứ đã biết trở nên có người, có hơi thở. Điểm cộng lớn nhất là giọng kể của một cô bé mười ba tuổi; điểm mình phải chịu đựng là mấy đoạn nhật ký dài dòng ở giữa.

Nếu bạn đọc một cuốn để hiểu thế nào là mất tuổi thơ, hãy để nó là cuốn này. Còn nếu tối nay bạn chỉ muốn thư giãn, để nó lại ngày khác.

Nhận xét và bình luận (0)