Mình đọc Ông Già Và Biển Cả trong hai buổi tối, ngồi ở ban công, sau một ngày làm việc mà mọi thứ đều đổ bể. Cuốn sách mỏng, chữ to, đọc nhanh, nhưng có mấy câu làm mình phải gấp lại ngồi im một lúc. Ernest Hemingway kể chuyện ông lão đánh cá Santiago, tám mươi tư ngày không câu được con cá nào, rồi một mình vật lộn với con cá kiếm khổng lồ suốt mấy ngày đêm ngoài khơi. Nghe thì đơn giản, nhưng đây là cuốn mà mình nghĩ ai từng cố gắng một điều gì đó rất lâu mà chưa thấy kết quả nên đọc.
Cuốn sách này nói về gì
Ông lão Santiago sống ở làng chài gần La Habana, kiếm sống bằng nghề đi biển. Bạn đồng hành duy nhất của ông là Manolin, một cậu bé mà cha mẹ bắt sang thuyền khác vì thuyền của ông lão mãi không có cá. Ông lão ra khơi một mình, đi xa hơn mọi lần, và câu được một con cá kiếm lớn đến mức nó kéo cả thuyền. Cuộc chiến giữa người và cá kéo dài mấy ngày, và đến khi ông lão giết được con cá, đàn cá mập kéo tới rỉa hết thịt nó.
Điều còn lại sau chuyến đi là một bộ xương khổng lồ buộc bên mạn thuyền. Hemingway viết chuyện này theo kiểu “tảng băng trôi”: chỉ kể phần nổi, phần chìm để người đọc tự hiểu. Vậy nên cuốn sách mỏng vậy mà đọc xong thấy nặng. Sách xuất bản năm 1952, sau đó đoạt giải Pulitzer 1953 và góp phần giúp Hemingway nhận Nobel Văn chương 1954.
Bốn điều mình mang theo sau khi gấp sách lại
Kiên nhẫn là thứ luyện được, không phải tính trời cho
Tám mươi tư ngày liên tiếp tay trắng. Người trong làng gọi ông lão là người xui xẻo, thậm chí nói thuyền của ông có “salao” — vận rủi ăn sâu tới mức cá cũng tránh. Nhưng ông lão vẫn dậy sớm, vẫn sửa dây câu, vẫn chèo ra khơi ngày thứ tám mươi lăm.
Mình nghĩ đoạn này dạy đúng một điều: kiên nhẫn không phải cảm giác hăng hái, mà là cái routine vẫn còn nguyên khi cảm giác đã hết. Hồi mình tập đi bộ đường dài, mấy tuần đầu lúc nào cũng muốn bỏ; cái giữ mình lại không phải động lực mà là việc cứ mặc giày và đi. Ông lão không cần tin mình may mắn trở lại, ông chỉ cần ra khơi.
Người ta có thể bị đánh bại, nhưng không bị tiêu diệt
Câu nổi tiếng nhất cuốn này là “A man can be destroyed but not defeated” — người ta có thể bị phá huỷ, nhưng không thể bị đánh bại. Khi đọc câu đó trong ngữ cảnh cả bộ xương cá bị ăn sạch, nó không hề sáo. Ông lão mất sạch thành quả, về bờ với đôi tay rách và tấm lưng đau, đúng nghĩa thua cuộc.
Nhưng ông lão đã làm được điều ông đặt ra: kéo được con cá đó về. Cái phần bị mất là thứ ông không kiểm soát — cá mập, biển, vận may. Cái phần ông giữ được là cách ông đối diện. Mình hay tự hỏi mình câu này mỗi khi một dự án đổ: mình đã làm đúng phần thuộc về mình chưa?
Làm việc khó thì thường rất cô đơn
Suốt mấy ngày trên biển, ông lão nói chuyện một mình, nói với con cá, nói với đôi tay đang chuột rút. Không có người ở đó để khen hay an ủi. Manolin ở lại bờ, chỉ có thể chuẩn bị đồ ăn và chờ.
Đoạn này làm mình nhớ tới những người mình biết tự mở quán nhỏ, tự học nghề mới, tự làm dự án riêng. Phần khó nhất không phải là kiến thức, mà là đoạn không ai đứng kế bên để nói “ừ, đúng hướng rồi”. Hemingway không tô hồng chuyện đó, ông để nó lạnh như mặt biển.
Kết quả và giá trị không nằm cùng một chỗ
Cả cuốn sách xoay quanh một trớ trêu: chuyến đi để lại kết quả gần như bằng không. Không cá, không tiền, không gì để bán cho chợ. Vậy mà đọc xong mình lại thấy giá trị nằm ở chỗ khác — ở chỗ ông lão kiên định đến cùng, ở chỗ cậu bé Manolin quyết định theo ông lão ra biển lại dù người lớn ngăn cản.
Nếu đo giá trị bằng kết quả chuyến đi, cuốn sách này là bi kịch. Nếu đo bằng chuyện con người làm gì với chính mình, nó là bản anh hùng ca. Không phải lúc nào trong đời mình cũng nhìn được theo cách thứ hai, nhưng cuốn sách làm mình thử lại.
Điểm mình thích
- Giọng kể rất chắc. Hemingway câu ngắn, ít tính từ, không cường điệu, vậy mà cảnh biển lâu lâu vẫn hiện ra rõ.
- Ông lão được viết như một người già thật: mệt, đau, tự trách mình, có lúc lú lẫn, chứ không phải một hình tượng anh hùng khô cứng.
- Tình cảm giữa ông lão và Manolin đẹp mà không sến. Cậu bé chăm ông lão như chăm ông nội, không phải để kể công.
Điểm mình chưa thích
- Hemingway không cho người đọc nhiều không khí thở. Nhiều đoạn tả kỹ cách kéo dây, cách đâm lao, cách con cá xoay — đọc liền mạch thì bắt đầu nghe mệt. Mình phải đọc thành hai lần nghỉ để không tuột mạch cảm xúc.
- Cuốn này không có nhân vật nữ nào gần như đáng kể. Với mình, hơi đàn ông một chiều, dù mình hiểu bối cảnh làng chài như vậy.
- Bản dịch tiếng Việt: tuỳ bản, có bản câu văn hơi cứng, dịch sát chữ nên mất nhịp; một số đoạn tên gọi hay ngữ cảnh văn hoá Cuba không được chú thích, đọc trôi qua thì mất chút ý.
- Hemingway giữ khoảng cách khá lạnh. Ai thích kiểu kể gần gũi, tâm sự nhiều sẽ thấy thiếu cảm xúc. Mình mất khoảng hai chục trang đầu mới quen giọng đó.
Cuốn này dành cho ai
- Người đang làm một việc dài mà chưa thấy kết quả, cần một điểm tựa tinh thần hơn là lời khuyên.
- Người mới bắt đầu đọc văn học kinh điển, muốn cuốn mỏng, dễ đọc, không quá nặng lý thuyết.
- Người làm việc một mình: freelancer, chủ quán nhỏ, người tự học.
Không dành cho ai: các bạn đang tìm một cuốn kỹ năng với các bước cụ thể để áp dụng — đây là tiểu thuyết, không phải sách hướng dẫn. Và các bạn đang muốn một câu chuyện gọn gàng có hậu, cái kết ở đây không chiều người đọc.
So sánh với vài cuốn cùng chủ đề
Nếu bạn đọc để tìm ý nghĩa trong lúc khó, Đi tìm lẽ sống của Viktor Frankl là cặp tự nhiên với cuốn này. Frankl viết từ trại tập trung, lý luận rành mạch, còn Hemingway để hành động tự nói. Frankl cho mình một khung để phân tích, Hemingway cho mình một cảm giác.
Về sức chịu đựng khi chấp nhận thua, Không Gục Ngã dễ đọc hơn và thực dụng hơn, có nhiều câu chuyện cụ thể. Nhưng chính vì thực dụng nên nó không để lại cái im lặng nặng như ông lão Santiago.
Còn nếu bạn bị cuốn kiểu nhân vật cô đơn vật lộn với chính mình, Trăm Năm Cô Đơn cùng tinh thần cô đơn nhưng quy mô hoành tráng hơn nhiều, đọc mệt hơn nhiều. Muốn nhẹ nhàng hơn thì Hoàng Tử Bé là lựa chọn đối ứng: cũng ngắn, cũng giản dị, nhưng nhìn con người bằng mắt trẻ thơ thay vì mắt người vật lộn.
Câu hỏi thường gặp
Ông Già Và Biển Cả có đáng đọc không?
Đáng, nếu bạn đang cần một cuốn mỏng chạm vào chuyện kiên trì và thất bại. Cuốn sách chỉ khoảng một trăm trang, đọc một tối là xong, mà có mấy câu mình nghĩ mình sẽ còn nhớ nhiều năm. Đừng đọc để tìm cốt truyện gay cấn, hãy đọc để xem một người đối diện thất bại thế nào.
Sách này dành cho người mới đọc văn học kinh điển không?
Rất phù hợp. Văn phong Hemingway câu ngắn, từ đơn giản, hầu như không có câu phức tạp, nên người mới đọc mà ngại các tác phẩm kinh điển dày sẽ thấy dễ chịu. Rào cản duy nhất là nhịp chậm và các đoạn tả chi tiết việc câu cá, nếu bạn đọc đã quen với văn hành động nhanh thì sẽ thấy hơi lâu.
Đọc Ông Già Và Biển Cả mất bao lâu?
Với độ dài khiêm tốn và câu chữ dễ theo, phần lớn người đọc xong trong hai đến ba buổi tối, mỗi buổi tầm một tiếng. Nếu bạn đọc chậm và ghi chú lại thì khoảng ba bốn ngày. Mình đọc hai buổi tối là hết, nhưng phải nghỉ giữa vì có đoạn hơi nặng nhịp.
Có bản tiếng Việt chưa?
Có khá nhiều bản dịch trong nước, bán ở các nhà sách lớn như Fahasa và trên các sàn thương mại điện tử, với nhiều lựa chọn bìa. Vì đây là tác phẩm được dịch nhiều lần, chất lượng câu chữ giữa các bản có khác nhau, nên bạn thử đọc vài trang mẫu hoặc bản xem trước để chọn bản có giọng văn bạn thấy thuận.
Kết luận
Ông Già Và Biển Cả là cuốn mình sẽ đưa vào danh sách đọc lại mỗi khi mọi việc không như ý. Nó không dạy một công thức nào, không hứa hẹn thành công, chỉ kể rất chậm về một ông lão biết mình có thể thua mà vẫn làm cho hết. Với mình đó là giá trị thật, và cũng là lý do cuốn sách này sống được lâu như vậy.
Mình cho 4/5. Trừ một điểm vì nhịp kể có đoạn mệt và hơi lạnh, nhưng đây là cuốn mà mình nghĩ gần như ai cũng nên đọc một lần — nhất là những bạn đang ở giữa một chặng dài chưa thấy kết quả.
Bài review sách liên quan