Mình biết Số đỏ từ hồi học cấp ba, qua một đoạn trích trong sách giáo khoa. Nhưng phải tới mùa này mình mới đọc trọn cuốn từ đầu tới cuối, và mới thấy hồi đó mình hiểu sai — tưởng đây là một cuốn hài, hoá ra là cười xong thấy nhói.
Sách kể hành trình leo dốc của Xuân Tóc Đỏ, một gã nhặt banh ở sân quần vợt, từ đáy xã hội Hà Nội những năm 1930 lên thẳng hàng con rể nhà giàu mà không cần tài cán gì. Ai tò mò vì sao người ta gọi Vũ Trọng Phụng là bậc thầy trào phúng của văn học Việt Nam, đọc cuốn này là rõ nhất.
Số đỏ kể chuyện gì?
Số đỏ đăng trên Hà Nội báo từ tháng 10 năm 1936, in thành sách lần đầu năm 1938, gồm 20 chương. Nhân vật chính là Xuân, biệt danh Xuân Tóc Đỏ, mồ côi từ nhỏ, làm đủ nghề để sống: trèo me trèo sấu, thổi kèn, quảng cáo thuốc lậu, nhặt banh ở sân quần vợt.
Một lần Xuân xem trộm một cô đầm thay đồ nên bị cảnh sát bắt giam. Bà Phó Đoan bảo lãnh cho hắn, rồi giới thiệu vô làm ở tiệm may Âu Hoá — từ đó hắn bước chân vô cái giới thượng lưu Hà Nội đang say sưa với ba chữ “văn minh”, “thể thao”, “cải cách xã hội”.
Nhờ thuộc lòng mấy bài quảng cáo thuốc lậu, hắn được vợ chồng Văn Minh phong cho làm “sinh viên trường thuốc”, rồi gọi là “đốc tờ Xuân” — nghe là thấy mùi trào phúng rồi. Hắn dạy dỗ cậu Phước con bà Phó Đoan, làm cố vấn cho báo Gõ Mõ của sư Tăng Phú, rồi vì vô tình mà gây ra cái chết của cụ cố tổ — và cả gia đình mang ơn hắn.
Về cuối, hắn được xoá lý lịch, thi quần vợt nhân dịp vua Xiêm sang Bắc Kỳ, thua theo lệnh để giữ giao hảo rồi diễn thuyết về sự “hy sinh vì tổ quốc” trước đám đông đang phẫn nộ. Kết quả: huy chương Bắc Đẩu Bội Tinh, một chân trong hội Khai Trí Tiến Đức, và cưới được cô Tuyết — con gái út cụ cố Hồng.
Vũ Trọng Phụng kể hết bằng một giọng rất tỉnh: không mắng ai một câu, chỉ để nhân vật tự nói, tự diễn.
Bốn thứ mình ghi lại sau khi đọc Số đỏ
Xuân Tóc Đỏ — kẻ rỗng tuếch mà leo tới đỉnh
Điều làm mình ngồi im một lúc là: Xuân không giỏi cái gì hết. Không học thức, không tài năng, không tiền, không danh dự. Cái hắn có là cái miệng dẻo và cái bản năng nhìn ra người đối diện muốn nghe gì.
Và thế là đủ. Cái xã hội đó không cần người giỏi, chỉ cần người khớp được với kỳ vọng của nó. Hắn được gọi là “đốc tờ” không phải vì học y, mà vì nói ra được mấy câu mà giới trí thức rởm muốn nghe.
Đọc xong, mình tự hỏi: trong công việc của mình, có bao nhiêu lần mình đang khen đúng cái danh xưng thay vì khen đúng việc làm?
Một xã hội chỉ còn hình thức và chức danh
Văn Minh — chủ tiệm may Âu Hoá, du học Pháp về, suốt ngày đòi “cải cách xã hội” mà không có bằng cấp gì. Cô Tuyết, 18 tuổi, muốn hư hỏng “một cách có khoa học”. Cụ cố Hồng, nghiện thuốc phiện, lúc nào cũng làm ra vẻ mình già, với câu cửa miệng đã đi vô đời sống: “Biết rồi, khổ lắm, nói mãi!”.
Cả bộ sưu tập nhân vật đó sống bằng nhãn dán. Hội này, huy chương kia, chức nọ, chức kìa. Có ông Tuýp-phờ-nờ, tên viết tắt của “Tôi Yêu Phụ Nữ”, thiết kế thời trang cho tiệm may — nghe tên là thấy ổng bán cái hình ảnh của chính mình chứ không bán quần áo.
Cái hả hê của người thắng một cuộc đua không ai xem, hình như chưa bao giờ hết thời.
Cái chết của cụ cố tổ — bi hài kịch của lòng tham
Mình nghĩ đây là đoạn đau nhất của cuốn sách, dù được kể bằng giọng hài nhất. Cụ cố tổ 80 tuổi, ung thư nằm một chỗ, và con cháu — không ai mong cụ sống, ai cũng mong cụ chết để chia gia tài.
Số đỏ cho thấy lòng tham ở cái xã hội này không cần che giấu, nó chỉ cần mặc thêm bộ đồ tang cho lịch sự. Người ta đến viếng, khóc, khoe huân huy chương, khoe ria mép, và bàn chuyện chia phần.
Đọc đoạn đó, mình liên tưởng tới mấy cuộc tranh chấp tài sản trong nhà, nơi người ta vẫn vừa nói đạo lý vừa tính toán rất kỹ.
Ngòi bút trào phúng: cười trước, nhói sau
Số đỏ bị cấm lưu hành ở Việt Nam Dân chủ Cộng hoà trước 1975, và ở nước ta sau thống nhất cho tới năm 1986, trước khi được tái bản trở lại. Biết chuyện đó rồi đọc, mình thấy tiếng cười trong sách có trọng lượng khác hẳn.
Cái hay của trào phúng ở đây là nó không kết án bằng lời: Vũ Trọng Phụng để sự lố lăng tự tố cáo, nên cười xong người đọc phải tự ngồi lại.
Điểm mình thích
- Giọng kể tỉnh rụi. Không giảng đạo, không kết tội, để người đọc tự thấy.
- Không ai là nạn nhân trắng tay. Cả kẻ dưới đáy lẫn tầng trên đều có phần dơ, nên sách không rơi vô kiểu chuyện thiện ác rõ ràng.
- Kết cấu chặt. 20 chương, mỗi chương đẩy nhân vật lên một bậc, không lan man.
Điểm mình chưa thích
Số đỏ không dễ đọc với người mới: ngôn ngữ thập niên 1930, nhiều từ cũ và lối ví khoa trương, mình phải đọc chậm mới bắt được nhịp.
Chuyện nhân vật nữ thì khó chịu thật. Bà Phó Đoan, cô Tuyết, cô Hoàng Hôn đều bị nhìn qua con mắt đàn ông — phần lớn thời lượng của họ trên trang sách là thân thể và chuyện tình.
Mình cũng thấy cuốn này đôi lúc quá lạnh. Trào phúng phủ hết mọi tầng lớp, tới mức gần như không còn nhân vật nào để mình bám vô mà thương. Thêm nữa, một số đoạn tả sinh lý khá thô, và góc nhìn về người lao động cũng bị giới phê bình sau này xếp là hạn chế của tác phẩm.
Cuối cùng, mấy chương cuối hơi gấp: sự nghiệp của Xuân tăng nhanh tới mức mình phải lật lại xem mình có bỏ sót đoạn nào không.
Số đỏ dành cho ai
Nên đọc nếu bạn:
- Muốn đọc tác phẩm trào phúng đỉnh của văn học Việt Nam trước 1945.
- Thích truyện kể về cơ chế xã hội hơn là truyện kể về số phận cá nhân.
- Muốn một cuốn sách làm mình cười, rồi nửa tiếng sau vẫn thấy nhói.
Không dành cho ai:
- Người cần một nhân vật chính tử tế để yêu mến từ đầu tới cuối — cuốn này không có.
- Người khó chịu với lối viết cổ và cách tả nhân vật nữ thời cũ.
- Người muốn đọc một mạch trong một tối; cuốn này đọc chậm sẽ thấm hơn.
So sánh với vài cuốn cùng chủ đề
Trong mấy cuốn mình đã review ở đây, Quân Vương của Machiavelli là cuốn gần nhất về chủ đề quyền lực. Nhưng khác hẳn: Quân Vương dạy cách giữ quyền, còn Số đỏ cho thấy một xã hội đã mất luôn tiêu chuẩn về giá trị — đọc cặp rất đã (review Quân Vương).
Trăm năm cô đơn cũng kể về một dòng họ lún dần trong những lặp lại của chính nó, nhưng Márquez viết bằng huyền thoại, còn Vũ Trọng Phụng viết bằng đời sống thành thị rất cụ thể: hội nhóm, tiệm may, huy chương (Trăm năm cô đơn).
So với Tôi Thấy Hoa Vàng Trên Cỏ Xanh thì gần như hai cực: một bên là ký ức tuổi thơ ấm, một bên là mặt lạnh của người lớn. Đọc Số đỏ xong lật lại Tôi Thấy Hoa Vàng Trên Cỏ Xanh hay Mắt Biếc, mình thấy mình đọc sách Việt kỹ hơn hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Số đỏ có đáng đọc không?
Đáng, nếu bạn chịu đọc chậm. Đây là một trong số ít tiểu thuyết Việt Nam mà cái cười không phải để giải trí mà để bóc một tầng xã hội. Nếu bạn cần một cuốn vừa đọc vừa thấy mình được soi, đây là lựa chọn tốt.
Số đỏ dành cho người mới đọc văn học Việt Nam cổ không?
Không phải lựa chọn dễ nhất: ngôn ngữ thập niên 1930, nhiều từ cũ, nhiều nhân vật dễ lộn. Nếu mới bắt đầu, mình khuyên đọc Mắt Biếc hay Tôi Thấy Hoa Vàng Trên Cỏ Xanh trước để quen giọng văn Việt.
Đọc Số đỏ mất bao lâu?
Với 20 chương và văn phong cổ, mình mất khoảng một tuần, mỗi ngày một hai chương. Quen văn cũ thì nhanh hơn, nhưng đừng cố đọc một mạch — cuốn này thấm hơn khi ngấm từ từ.
Số đỏ có bị cấm không, và có bản dịch chưa?
Từng bị cấm lưu hành ở miền Bắc trước 1975 và ở nước ta tới năm 1986, sau đó được tái bản, và một đoạn trích cũng vô chương trình Ngữ văn lớp 12. Bản tiếng Anh có tên Dumb Luck, dịch bởi Nguyễn Nguyệt Cầm và Peter Zinoman.
Kết luận
Số đỏ không phải cuốn sách mình sẽ giới thiệu cho tất cả mọi người. Nó cũ, nó lạnh, và nó không tử tế với nhân vật của mình. Nhưng chính vì vậy mà nó còn nguyên sức nặng sau gần 90 năm: một xã hội chỉ còn hình thức thì sẽ sản sinh ra người như Xuân, và lỗi không nằm ở Xuân.
Mình cho cuốn này 4.5/5. Trừ nửa điểm vì ngôn ngữ cũ cùng vài đoạn trào phúng quá tay khiến người đọc mới dễ bỏ giữa đường. Còn lại, đây là một trong những cuốn văn học Việt Nam mà mình muốn đọc lại lần nữa, đọc chậm hơn, để cười chua hơn một chút.
Bài review sách liên quan