Mình đọc Đất rừng phương Nam lần đầu hồi cấp hai, đọc vì bị giao bài tập, đọc cho có rồi quên. Mấy chục năm sau, một tối mưa ở Sài Gòn, mình lôi cuốn sách cũ trên kệ ra đọc lại và ngồi tới khuya. Hoá ra cuốn tiểu thuyết về miền Tây sông nước này không chỉ dành cho con nít. Nó là chuyện một cậu bé mất gia đình, đi qua rừng tràm, sông rạch, gặp đủ người tốt kẻ xấu, và lớn lên giữa chiến tranh. Ai từng thích Mắt biếc hay Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ thì nên thử cuốn này.
Cuốn sách này nói về gì
Đoàn Giỏi là nhà văn miền Nam, sinh ra ở Mỹ Tho, nên đất và người Nam Bộ là chuyện ruột của ông. Đất rừng phương Nam lấy bối cảnh miền Tây thời kháng chiến chống Pháp, kể hành trình của cậu bé An — lạc mất gia đình, đi lang bạt qua các tỉnh miền Tây rồi vào tới vùng rừng tràm, rừng đước tận cùng đất mũi.
Cuốn sách không kể theo kiểu “một cậu bé tìm được ba mẹ rồi hết chuyện”. Nó kể theo kiểu đi đường: mỗi chặng là một vùng đất mới, một gia đình mới, một người lớn mới. An sống với người nông dân, người đánh cá, người đi rừng. Mình đọc mà cứ hình dung ra con nước lớn lên xuống, cái nắng, mùi khói bếp, tiếng chim kêu trên mấy cành tràm.
Cái hay là thiên nhiên trong sách không phải phông nền. Nó là nhân vật. Muỗi, đỉa, cá sấu, cọp, rắn — mình đọc mà nghe như có con gì đang bò dưới chân.
Mấy thứ mình mang theo sau khi đọc lại
1. Miền Tây trong sách sống hơn cả trăm video du lịch
Mình lớn lên ở Nam Bộ nên quen sông nước, vậy mà đọc Đoàn Giỏi vẫn thấy lạ. Mỗi con kênh, cái rạch, mùa nước lên đều được gọi bằng tên riêng, bằng cách gọi của người ở đó chứ không phải cách gọi của người miền khác.
Video du lịch cho mình thấy cảnh đẹp. Cuốn sách này cho mình biết người dân sống với cảnh đó ra sao: cắm cọc, đặt lờ, đi câu, đốt than, dựng chòi. Mình đọc xong tự nhiên thấy mình hiểu miền Tây hơn, dù mình ở trong đó.
2. Nhân vật phụ hay hơn nhân vật chính
An là nhân vật chính nhưng lại là người ít nói và ít nhớ nhất trong trí mình. Mấy người đi ngang cuộc đời An thì để lại dư âm lâu hơn nhiều: vị giàu lòng nghĩa hiệp sẵn sàng ra tay vì người dưng, người phụ nữ làm nghề chèo đò chỉ cho An một bữa cơm rồi đi mất, ông lão giữ một câu chuyện cũ cho tới cuối đời.
Người lớn trong sách có một điểm chung: không ai nói đạo lý. Họ làm việc nghĩa rồi coi như chuyện bình thường. Cái này mình thấy nó đúng với miền Tây ngoài đời: cho nhau con cá, ký gạo, rồi xua tay “có gì đâu”.
3. Cái ác được kể rất nhẹ, nhưng không hề ngây thơ
Đất rừng phương Nam viết cho thiếu nhi nên không có cảnh máu me dài dòng. Nhưng người đọc đủ lớn sẽ thấy chiến tranh nằm ngay đó, chỉ là nó không được gọi tên to. Làng bị đốt. Người quen biến mất. Trẻ con phải học cách im lặng.
Mình thích cách Đoàn Giỏi không dạy. Ông để An nhìn, không bình luận. Mà đôi khi cách giữ im lặng trước cái ác cho người đọc nhiều chỗ để tự nghĩ hơn là một đoạn kết luận sừng sững.
4. Trẻ con trong sách này lớn rất nhanh
An không có tuổi thơ kiểu được che chở. Cậu bé học cách tự tìm thức ăn, tự ngủ, tự nhớ đường. Nhìn lại mấy đứa nhỏ bây giờ — trong đó có con của bạn mình — được giữ kỹ quá, mình không nói là tệ, nhưng đọc sách này tự nhiên thấy rùng mình về sức bật của con nít khi không còn lựa chọn nào khác.
Điểm mình thích
- Không khí miền Tây được dựng bằng chi tiết đời thường, không bằng mô tả cảnh trí cầu kỳ. Một lần ăn cơm, một lần gọi đò, một tiếng chó sủa trong đêm cũng đủ.
- Tuyến nhân vật phụ đều tay, gần như mỗi chặng đều để lại một người đáng nhớ. Đây là lý do cuốn sách này không bị cũ dù cốt truyện không mới.
- Đọc được ở hai tuổi khác nhau, hai kiểu thích khác nhau. Hồi nhỏ mình thích chuyện phiêu lưu; giờ mình thích mấy đoạn tả người.
Điểm mình chưa thích
Nói thẳng: cuốn này có mấy chỗ làm mình mệt.
Thứ nhất là nhịp truyện không đều. Có chặng đọc rất nhanh vì chuyện hấp dẫn, nhưng có đoạn dài liệt kê địa danh, cây cối, món ăn mà mình cảm giác như đang đọc bảng sao kê của miền Tây. Mình phải nhảy mắt vài lần.
Thứ hai là cấu trúc “gặp rồi chia tay” lặp lại. An gặp một người tốt, ở với người đó một thời gian, rồi có chuyện xảy ra và phải đi. Mô-típ này hay nhưng dùng nhiều lần thì mình đoán được trước cái gì sẽ tới, và tự nhiên đoạn cuối mất một phần căng.
Thứ ba là mấy đoạn tâm tư của An hơi mờ cơn. Cậu bé trải qua nhiều mất mát nhưng nội tâm không được khai thác sâu; có cảm giác Đoàn Giỏi chú trọng thế giới bên ngoài hơn là cái đầu của nhân vật. Đọc xong mình nhớ miền Tây nhiều hơn nhớ An.
Một điểm nữa, nhẹ hơn: phụ nữ trong sách phần lớn chỉ xuất hiện trong vai người cho cơm, người chèo đò, người chăm sóc. Với người đọc bây giờ thì đây là điểm thời đại, không phải lỗi của tác giả, nhưng vẫn là thứ mình để ý.
Và chuyện bản in: cuốn này được in lại nhiều lần với nhiều bìa khác nhau, chất lượng chữ và chú thích từ ngữ địa phương không đồng đều. Nếu mua thì nên mở thử trước, đừng mua online rồi hối.
Cuốn này dành cho ai
- Người Nam Bộ muốn đọc lại một phần ký ức của đất mình.
- Cha mẹ muốn kiếm một cuốn cho con tầm cấp hai đọc mà mình cũng đọc được.
- Người mới tới miền Tây sống hoặc làm việc, cần bối cảnh văn hoá vùng.
- Người thích văn học Việt Nam một cách chậm rãi, không cần cốt truyện gắt.
Không dành cho ai:
- Người thích truyện có twist, kịch tính liên tục, đọc một mạch là biết ngay kết.
- Người muốn một cuốn phân tích chiến tranh bằng số liệu và góc nhìn chính trị.
- Người đọc chủ yếu để “lấy bài học” và muốn sách phải nói rõ bài học là gì.
So sánh với vài cuốn cùng chủ đề
Nếu bạn đã đọc Số đỏ, bạn sẽ thấy đây là hai miền Nam hoàn toàn khác nhau. Vũ Trụng Phụng châm biếm một xã hội thị dân đang học làm sang; Đoàn Giỏi thì đưa bạn ra sông, ra rừng, gặp người lao động chân đất. Cùng là Nam Bộ, một người soi gương, một người mở cửa.
Với Mắt biếc, điểm gặp nhau là tuổi thơ và nỗi nhớ — nhưng Nguyễn Nhật Ánh viết bằng giọng ký ức, bằng một người đã lớn ngồi kể lại. Đất rừng phương Nam thì kể như đang xảy ra, không có người kể đứng ngoài. Đọc Mắt biếc thấy buồn vì mất; đọc Đất rừng phương Nam thấy mất hoài mà vẫn phải đi.
Còn với Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, đây là hai cuốn nằm hai đầu dải. Một cuốn là trò chơi nghịch ngợm tuổi nhỏ ở thành phố; cuốn kia là tuổi nhỏ ngoài đời thật. Và so với Totto-chan bên cửa sổ, cả hai đều viết về một đứa trẻ bị ném khỏi vùng an toàn của mình. Chỉ có điều ở Nhật thì bạn thấy ngôi trường, còn ở miền Tây thì bạn thấy cả vùng rừng nước.
Câu hỏi thường gặp
Đất rừng phương Nam có đáng đọc không?
Có, nếu bạn muốn một cuốn văn học Việt Nam đọc để biết người và đất miền Tây, chứ không phải để căng thẳng. Điểm cộng lớn nhất là không khí và nhân vật. Điểm trừ là nhịp truyện đôi lúc nặng về tả cảnh. Mình cho 4/5.
Sách này dành cho người mới đọc hay trẻ em không?
Trẻ cấp hai đọc được. Người mới làm quen văn học Việt Nam cũng đọc được vì câu văn ngắn, từ ngữ phần lớn đơn giản. Chỉ có một số từ địa phương miền Tây cần chú thích, và không phải bản in nào cũng chú thích đầy đủ.
Đọc cuốn này mất bao lâu?
Mình đọc lại trong mấy buổi tối, mỗi tối một chặng. Cuốn này hợp kiểu đọc chậm hơn là đọc để chạy cho xong, vì phần hay nhất nằm ở chi tiết chứ không ở tình tiết dồn dập.
Có bản in nào nên mua?
Cuốn này được nhiều nhà xuất bản in lại qua các năm với bìa và cỡ chữ khác nhau. Mình không chọn một bản cụ thể, chỉ khuyên bạn mở thử vài trang trước khi mua để coi cỡ chữ và phần chú thích.
Kết luận
Đất rừng phương Nam là cuốn mình nghĩ sẽ còn được đọc hoài, không phải vì nó hoàn hảo mà vì nó chụp lại một miền đất bằng cách mà ít người làm được: bằng con mắt của một đứa trẻ không phán xét. Đọc để nhớ miền Tây, để hiểu vì sao người Nam Bộ hào sảng, và để tự hỏi mình đã quên bao nhiêu thứ thuộc về quê mình.
Mình cho 4/5. Trừ 1 điểm vì nhịp truyện đôi chỗ lê thê và mấy gặp gỡ bị lặp công thức, nhưng phần không khí với nhân vật thì khó cuốn nào qua được.
Bài review sách liên quan