Mình đọc lại Dế Mèn Phiêu Lưu Ký vào một tối mưa, lúc dọn nhà bắt gặp cuốn sách cũ của anh mình nằm dưới đáy thùng. Hồi lớp năm mình đọc chỉ để trả bài, nhớ mỗi đoạn chú dế trêu chị Cốc. Hai chục năm sau đọc lại, mình mới thấy cuốn sách thiếu nhi này thật ra là bài học về cái giá của tính kiêu ngạo, mà phải lớn rồi đọc mới thấm. Dế Mèn Phiêu Lưu Ký của Tô Hoài kể hành trình một chú dế từ chỗ chỉ biết mình, tới chỗ hiểu mình phải sống với người khác. Ai từng làm đau một người vô tội rồi mới biết hối hận, đọc cuốn này sẽ thấy mình trong đó.
Cuốn sách này nói về gì
Sách dày chừng hai trăm trang, Dế Mèn tự kể đời mình ở ngôi thứ nhất. Mở đầu là câu mình còn nhớ nguyên văn: “Tôi sống độc lập từ thuở bé. Ấy là tục lệ lâu đời trong họ nhà dế chúng tôi.” Một câu thôi đã đủ thấy tính cách — thằng dế non vừa rời tổ đã tin mình là trung tâm vũ trụ.
Phần đầu là tuổi trẻ nông nổi. Dế Mèn chê hàng xóm Dế Choắt ốm yếu, không chịu đào thông hang cho người ta nhờ. Rồi một hôm nó trêu chị Cốc cho vui, chui tọt vào hang trốn, để Dế Choắt lãnh đòn. Dế Choắt chết. Trước khi chết, Dế Choắt nói một câu mà mình nghĩ là câu nặng nhất trong cuốn sách: ở đời mà có thói hung hăng bậy bạ, có óc mà không biết nghĩ, sớm muộn rồi cũng mang vạ vào mình.
Phần sau là hành trình. Dế Mèn bị bọn trẻ bắt làm đồ chơi rồi trốn thoát, gặp Dế Trũi, hai anh em kết nghĩa, rủ nhau đi xa. Qua bao vùng đất lạ, gặp đủ loại côn trùng háo thắng, cuối cùng Dế Mèn dừng lại ở xã hội loài kiến — nơi mỗi con làm một việc, không ai đứng trên ai.
Ảnh: Một chú dế đứng một mình trên đồi cỏ nhìn ra cánh đồng chưa biết — đúng cảm giác của mình khi đọc lại đoạn Dế Mèn rời tổ, tin rằng cả thế giới đang chờ mình.
Bốn bài học mình mang theo
Kiêu ngạo là món đắt nhất mình từng trả
Dế Mèn không phải nhân vật xấu. Nó thông minh, khỏe, biết tự lo. Cái chết của Dế Choắt không đến từ ác ý, mà từ một phút nghịch cho vui rồi mặc kệ hậu quả. Mình đọc đoạn đó mà nhớ chuyện hồi đi làm: có lần mình buột miệng chê code của một bạn thực tập trước mặt cả team, nghĩ là góp ý thẳng. Bạn đó im lặng, hai tuần sau nghỉ việc. Mình không bao giờ nói được lời xin lỗi, y như Dế Mèn không kịp nói gì với Dế Choắt.
Bài học không phải “đừng kiêu ngạo” cho có. Mà là thiệt hại của một câu nói đùa thường do người khác trả, không phải mình.
Tình bạn không cần giấy tờ
Dế Trũi xuất hiện giữa lúc Dế Mèn vừa mất hết vị thế, đang bị người ta xem như món đồ chơi. Hai con dế chỉ hơn nhau ở chỗ chịu đi cùng một con đường. Chúng kết nghĩa anh em bằng một lời hứa miệng, rồi giữ lời đó tới cuối sách.
Mình thích chi tiết này vì nó thật. Bạn thân của mình bây giờ toàn là người quen từ lúc chưa có gì trong tay — hồi đó đi nhậu chia tiền từng chục, giờ mỗi đứa một nơi, vẫn gọi nhau lúc hai giờ sáng. Mấy mối quan hệ đến với mình lúc đã có chức có tiền thì mình chưa bao giờ dám gọi là bạn.
Ảnh: Hai chú dế sóng bước trên con đường đất dài — hình ảnh mình gắn với Dế Trũi, người bạn xuất hiện đúng lúc Dế Mèn chẳng còn gì để khoe.
Tự do phải trả bằng trách nhiệm
Nửa sau cuốn sách là chuỗi bài học về tự do. Dế Mèn khoái đi, khoái khám phá, nhưng mỗi lần đi là một lần phải chọn: bỏ bạn hay ở lại, cứu mình hay cứu người. Càng về cuối, tự do của nó càng bị ràng buộc bởi những lời hứa nó tự đưa ra.
Mình nghĩ đây là phần người lớn đọc thấy đau nhất. Hồi hai mươi tuổi mình nghĩ tự do là không cam kết gì. Giờ thì tự do là dám cam kết rồi giữ đúng — còn trốn tránh chỉ là nhẹ đầu, không phải tự do.
Ảnh: Đàn kiến mỗi con tha một hạt trên nền rừng — chỗ Dế Mèn dừng chân cuối hành trình, và cũng là chỗ mình hiểu ra tự do chỉ có nghĩa khi đi kèm phần việc của mình.
Muôn loài kết nghĩa anh em — chỗ này mình thấy nặng
Câu chốt của cuốn sách là muôn loài đều là anh em, sống với nhau một nhà. Nghe đẹp. Nhưng đọc kỹ thì mình thấy Tô Hoài không vẽ một thế giới không có xung đột — vẫn có bọ ngựa háo chiến, vẫn có kiến với mối đánh nhau. Lý tưởng anh em của Dế Mèn không xóa được chiến tranh, nó chỉ là lý do để chọn phe.
Mình không thấy đó là điểm trừ. Nhưng mình không đọc nó như một khẩu hiệu dễ thương, kiểu dán lên tường cho vui. Nó là một lời tuyên bố có giá, và cuốn sách cho thấy cái giá đó.
Điểm mình thích
- Nhân vật không sạch sẽ. Dế Mèn vừa đáng thương vừa đáng trách, không được tác giả tẩy trắng sau khi gây tội.
- Cách tả loài vật rất đời. Con nào cũng có tính xấu riêng, không con nào là biểu tượng thuần khiết.
- Sách mỏng, nhịp nhanh. Hai trăm trang, đọc một tối là xong, mà nhớ cả đời.
- Giọng kể ngôi thứ nhất. Nhờ vậy mình nghe được cái tự cao trong từng câu, chứ không phải bị giảng đạo từ bên ngoài.
Điểm mình chưa thích
Phần hai của sách đọc mệt hơn phần một rõ rệt. Từ chỗ là chuyện phiêu lưu, nó chuyển dần sang ngụ ngôn về tổ chức xã hội — kiến, mối, chiến tranh, kỷ luật tập thể. Mình hiểu tác giả muốn gửi gắm, nhưng nhịp kể chậm lại, các nhân vật phụ xuất hiện rồi biến mất mà không để lại gì.
Nhân vật nữ gần như trống. Ngoài chị Cốc — người chỉ xuất hiện để gây ra cái chết — gần như không có nhân vật nữ nào có tiếng nói. Đọc ở tuổi này mình thấy trống trải.
Một chỗ nữa: bài học đạo đức ở vài chương hơi lộ. Tác giả viết như sợ người đọc không hiểu, nên cho nhân vật nói thẳng bài học thành câu. Mình thích kiểu để người đọc tự ngộ hơn.
Cuốn này dành cho ai
- Người đọc lại sách thiếu nhi sau nhiều năm, muốn xem mình đã đổi thế nào.
- Cha mẹ muốn tìm sách cho con lớp 4 đến lớp 7, đọc cùng con rồi bàn.
- Ai đang trả giá cho một phút nông nổi và cần một cuốn sách để tự nhìn lại.
- Không dành cho người tìm truyện phiêu lưu thuần giải trí, nhịp nhanh, không muốn gặp bài học đạo đức.
So sánh với vài cuốn cùng chủ đề
Nếu muốn tuổi thơ Việt mà nhẹ hơn, đọc Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ của Nguyễn Nhật Ánh. Sách đó cũng nhìn trẻ con bằng con mắt người lớn, nhưng bằng nụ cười chứ không bằng một cái chết.
Về chuyện một nhân vật non nớt học cách sống trong tập thể, Totto-chan bên cửa sổ là bản đối lập thú vị. Totto-chan được người lớn nâng đỡ, còn Dế Mèn phải tự vấp rồi tự đứng lên.
Còn nếu muốn thấy một xã hội bị châm biếm tới cùng, Số đỏ của Vũ Trọng Phụng đi xa hơn hẳn. Dế Mèn tin vào chuyện muôn loài kết nghĩa anh em; Số đỏ thì cười vào chính cái niềm tin đó.
Mình cũng hay đặt nó cạnh Đất rừng phương Nam — cùng là hành trình của một nhân vật trẻ đi qua vùng đất lạ, nhưng một bên là thiên nhiên miền Tây, một bên là thế giới côn trùng được nhân cách hóa.
Câu hỏi thường gặp
Dế Mèn Phiêu Lưu Ký có đáng đọc lại khi đã lớn không?
Đáng, nhưng đọc theo cách khác. Hồi nhỏ mình đọc để biết chuyện gì xảy ra. Lớn rồi đọc để thấy mình từng là Dế Mèn ở đoạn nào. Nếu đọc lại mà không thấy gì mới, có lẽ mình chưa từng làm ai đau đủ để nhớ.
Sách này dành cho trẻ mấy tuổi?
Phần một phù hợp trẻ lớp 4 trở lên. Phần hai nặng hơn, nhiều ẩn dụ xã hội, nên mình nghĩ lớp 7 đọc mới thấy hứng. Trẻ nhỏ đọc phần hai rất dễ chán.
Đọc hết cuốn này mất bao lâu?
Khoảng hai đến ba tiếng nếu đọc liền một mạch. Mình đọc hai buổi tối, mỗi buổi một phần, vì phần hai cần nghỉ giữa chừng mới thấm.
Có bản tiếng Việt mới không?
Sách được in lại nhiều lần qua nhiều năm, phổ biến nhất là bản dành cho thiếu nhi của nhà xuất bản Kim Đồng. Bản mình cầm là bản cũ trong nhà, giấy ngả màu, mà đọc vẫn sướng hơn bản in mới.
Kết luận
Dế Mèn Phiêu Lưu Ký không phải cuốn sách hoàn hảo. Phần hai lê thê, bài học có chỗ lộ, nhân vật nữ gần như không có. Nhưng cái lõi của nó — một kẻ kiêu ngạo gây ra cái chết của người vô tội, rồi dùng cả phần đời còn lại để học cách sống chung — thì gần một thế kỷ rồi vẫn chưa cũ.
Mình cho 4/5. Trừ một điểm vì phần hai đọc mệt, và vì mình tiếc là tác giả không dành cho Dế Choắt một chương riêng — nhân vật đó xứng đáng hơn thế.
Bài review sách liên quan
