Có những lúc mình thắng một vụ, cảm thấy mình giỏi lắm, rồi nhìn lại thấy sao dạo đó mình ngừng học hỏi, ngừng lắng nghe, cứ nghĩ mình biết hết. Cái Tôi Là Kẻ Thù của Ryan Holiday nói thẳng cái bệnh đó: kẻ cản đường mình lớn nhất thường không phải ai khác, mà là cái tôi của chính mình. Sách bàn về cách cái tôi phình ra ở ba chặng — mới khởi đầu, lúc thành công và khi thất bại. Ai đang leo dốc, vừa có chút thành tích, hay vừa vấp ngã đều thấy mình trong đó.
Cuốn sách này nói về gì?
Ryan Holiday chia một đời theo đuổi mục tiêu thành ba chặng, và cái tôi gây hại khác nhau ở mỗi chặng. Hồi mới bắt đầu, cái tôi khiến mình tưởng mình đã biết đủ, nên lười học, lười hỏi, không chịu làm những việc nhỏ nhặt. Giữa chặng, khi đã có chút thành công, cái tôi khiến mình ngủ quên, tự cao, không chịu nghe góp ý. Và khi thất bại, cái tôi khiến mình không dám nhận lỗi, không dám đứng dậy, cứ ôm mãi sự tổn thương.
Cuốn này viết từ gốc khắc kỷ (Stoicism), thứ Holiday theo đuổi xuyên suốt mấy cuốn của ổng. Cái tôi ở đây không phải sự tự tin lành mạnh, mà là phần trong mình tin rằng mình quan trọng hơn công việc, hơn người khác, hơn thực tế. Nhiều khi nó không ồn ào đâu — nó nằm ở chỗ mình im lặng mà trong bụng nghĩ “mấy chuyện này mình làm được hết”. Đọc tới đây mình giật mình, vì thấy in hệt mình ở từng chặng.
Mỗi chặng đều có lời khuyên cụ thể: giữ tâm thế học trò, làm việc thay vì kể về việc mình sắp làm, và nhớ rằng mình rồi cũng sẽ chết.
Cái Tôi Là Kẻ Thù dạy mình nói ít, làm nhiều
Holiday kể nhiều về kiểu người nói trước rồi mới làm, và thường là không làm. Hồi mới tập viết blog, mình kể cho cả đám bạn nghe kế hoạch, hào hứng lắm, xong đăng được đúng hai bài rồi im. Cảm giác được công nhận lúc kể ra nó thỏa mãn y như đã làm xong, nên động lực làm thật tự nhiên tắt. Người cái tôi lớn cần ai đó biết mình đang làm gì; người để cái tôi nhỏ thì cứ cắm đầu làm, để kết quả nói thay.
Mình học được gì từ lần đó
Từ đó mình đổi: việc gì chưa làm được thì không kể, làm xong hãy nói. Ngộ cái là mình nhẹ hơn hẳn.
Giữ tâm thế học trò hoài
Holiday nhắc nhiều chuyện về những người giỏi thật sự — họ không cần kể công, không cần chứng tỏ. Ông kể về Bill Belichick, huấn luyện viên bóng bầu dục nổi tiếng nước Mỹ, và bà Katharine Graham tiếp quản tờ Washington Post rồi học lại từ đầu thay vì giả vờ biết tuốt. Người càng giỏi thường càng thấy mình còn dốt, nên càng chăm học; người dốt mà cái tôi to thì chỉ thấy mình đã đủ rồi.
Cái lần mình bỏ học vì nghĩ mình đủ rồi
Có giai đoạn mình bỏ hẳn thói quen đọc tài liệu nghề, vì nghĩ làm lâu năm rồi thì đủ. Đúng lúc đó công việc dậm chân tại chỗ. Sau này quay lại học, mình mới thấy mình thiếu nhiều thứ tới mức nào.
Ảnh: Pixabay — Pexels
Đam mê là về mình, mục đích là về việc
Đây là chỗ cuốn sách nói khác số đông. Cả thế giới khuyên “theo đuổi đam mê”, Holiday nói hơi ngược. Đam mê là về cảm xúc của mình — mình có thích, có hứng không. Mục đích thì về công việc — việc này có đáng làm không, mình có chịu nổi phần nhàm chán của nó không. Nghe hơi lạnh lùng, nhưng mình thấy giải thoát: đam mê lên xuống thất thường, còn mục đích thì đứng yên cho mình bám vào mấy ngày không có hứng.
Ngày mình hết hứng viết
Có ngày mình viết như lên đồng, có ngày ngồi cả tiếng chẳng ra chữ. Điều giữ mình lại không phải cảm hứng, mà là chuyện mình xác định được việc này đáng làm.
Thành công mới là lúc nguy hiểm nhất
Chặng nguy hiểm nhất trong sách không phải lúc thất bại, mà là lúc thành công. Khi mọi thứ suôn sẻ, cái tôi tự nhiên phình ra, mình bắt đầu tin vào câu chuyện của chính mình, ngừng đặt câu hỏi, ngừng lắng nghe. Holiday nhắc đi nhắc lại chuyện nhớ rằng mình sẽ chết — không phải để bi quan, mà để đừng tự coi mình là trung tâm vũ trụ. Thất bại thì không phải dấu chấm hết: cái tôi to khiến mình thấy nhục nên gục, cái tôi nhỏ khiến mình thấy dữ liệu nên đứng dậy làm lại.
Chuyện mình ngủ quên trên một chiến thắng nhỏ
Hồi thăng chức lần đầu, mình mất mấy tháng chỉ để hưởng cảm giác đó. Không học gì mới, không nhận việc khó. Tới lúc nhìn lại, mấy đứa bạn cùng khóa đã đi xa hơn.
Điểm mình thích
- Nói thẳng, không nịnh. Sách không tô vẽ, không an ủi kiểu “ai cũng tuyệt vời”. Có lần mình phải gấp sách lại vì nó nói trúng phóc chuyện mình lúc được khen ngợi mà quên mất mình còn thiếu gì.
- Cấu trúc rõ ràng. Ba chặng khởi đầu — thành công — thất bại giúp mình soi đúng chặng mình đang đứng.
- Cô đọng, dễ áp dụng. Đọc vài buổi là hết; mấy ý như “làm việc, không làm danh tiếng” áp vào được liền.
Điểm mình chưa thích
- Dài dòng, kể lắm cho một ý. Có đoạn mình đọc lướt vì đã nắm được ý từ đầu chương mà sách vẫn kể thêm vài trang.
- Ví dụ toàn người Mỹ. Huấn luyện viên bóng bầu dục, chính trị gia, tướng lĩnh Mỹ — mình phải tự quy chiếu sang đời thường Việt Nam, nhớ được bài học mà không nhớ nổi nhân vật.
- Giọng đôi chỗ lên gân. Nhiều đoạn nghe như đang bị giảng đạo, đọc liền một mạch dễ ngộp.
- Khá sáo với người đọc nhiều. Mấy ý về khiêm tốn, học hoài, sống cho hôm nay thì self-help khác nói rồi.
- Thiếu bối cảnh Việt Nam. Ở xứ mình, cái tôi còn gắn với chuyện giữ mặt cho cả nhà, sách không nói gì tới.
Cuốn này dành cho ai
- Người vừa thăng chức, vừa xong một dự án — đúng lúc dễ tự mãn nhất.
- Người mới vào nghề, đang ở chặng học việc mà sốt ruột muốn thể hiện.
- Người vừa thất bại, đang tự trách mình thay vì gom dữ liệu để làm lại.
- Ai thích khắc kỷ nhưng thấy đọc thẳng kinh điển khó nuốt.
Không dành cho:
- Người cần một cuốn cẩm nang từng bước, có bài tập rõ ràng.
- Người đang kiệt sức, cần được an ủi trước — cuốn này thẳng, không nịnh.
- Người muốn ví dụ gần gũi với đời sống Việt Nam.
So sánh với vài cuốn cùng chủ đề
- Suy Tưởng (Meditations) của Marcus Aurelius cùng gốc khắc kỷ, cùng chuyện nhớ mình sẽ chết. Khác là Marcus viết nhật ký cho chính mình, không định xuất bản, nên cái khiêm tốn trong đó tự nhiên hơn.
- 48 Nguyên Tắc Của Quyền Lực của Robert Greene — Holiday từng làm trợ lý nghiên cứu cho Greene. Greene dạy nhìn bàn cờ quyền lực; Holiday quản lý chính mình để cái tôi đừng chơi mình.
- Tâm Lý Học Đám Đông của Gustave Le Bon cũng nói về chuyện mình lệ thuộc vào cái nhìn của số đông, còn Holiday chỉ ra cái tôi ham được đám đông công nhận.
- Quẳng Gánh Lo Đi Và Vui Sống của Dale Carnegie khác chủ đề nhưng cùng mục tiêu sống nhẹ hơn: Carnegie dạy cắt nỗi lo bằng cách hợp tác với điều không thể tránh.
Câu hỏi thường gặp
Cái Tôi Là Kẻ Thù có đáng đọc không?
Đáng, nếu bạn đúng người. Đang có chút thành công trong tay mà thấy mình khó nghe góp ý, cuốn này nói trúng. Còn nếu bạn cần một cẩm nang có bài tập theo từng bước, sách sẽ khiến bạn hụt hẫng vì nó chỉ chỉnh lại cách nhìn.
Đọc Cái Tôi Là Kẻ Thù mất bao lâu?
Sách chia nhiều chương ngắn nên đọc nhanh. Mình đọc rải rác mỗi ngày hai mươi, ba mươi phút, khoảng một tuần là hết. Nhưng đừng cố đọc một mạch, vì giọng sách khá thẳng, đọc liền tay dễ ngộp.
Người mới đọc sách phát triển bản thân có đọc được không?
Được. Văn phong dễ vào, chương ngắn, không cần nền tảng triết học. Cuốn này còn dễ hơn Suy Tưởng của Marcus Aurelius. Nhưng bạn cần chịu được giọng thẳng và hơi nặng, vì sách không có ý định làm bạn thấy dễ chịu.
Đọc xong nên làm gì trước?
Đừng đặt mục tiêu áp dụng hết. Mình chọn đúng một việc: liệt kê mấy thứ mình định kể cho người khác nghe mà chưa bắt tay làm, rồi im lặng làm xong trước. Chỉ một thay đổi nhỏ vậy mà mấy tháng sau nhìn lại thấy khác hẳn.
Kết luận
Đọc xong mình nghĩ cuốn này có giá trị ở chỗ nó không dạy kỹ năng mới, mà chỉnh lại một thứ rất cũ: cách mình nhìn chính mình. Cái tôi to làm đường đi hẹp, cái tôi vừa đủ thì mình mới nghe được người khác và học tiếp được. Với người đang leo dốc, đây là cuốn nên để gần tầm tay và mở lại mỗi khi thấy mình bắt đầu tự mãn.
Mình chấm 4/5. Trừ một điểm vì phần chuyện kể dài dòng và ví dụ Mỹ khó hình dung với người đọc Việt, nhưng phần ý thì đúng người đúng lúc. Bạn đọc rồi thấy sao, chia sẻ cho mình với nha.
Bài review sách liên quan