Ghi chép từ những trang sách

Xây Dựng Để Trường Tồn — Vì sao công ty vĩ đại không cần thiên tài

Review Xây Dựng Để Trường Tồn của Jim Collins và Jerry Porras: vì sao 18 công ty vĩ đại nước Mỹ sống lâu hơn một thiên tài, kèm điểm mình chưa thích.

Tiền bạc & kinh doanh
Bìa sách Xây Dựng Để Trường Tồn
Cuốn sách trong bài

Xây Dựng Để Trường Tồn

Jim Collins & Jerry I. Porras

Hồi đầu năm, mình ngồi điểm lại danh sách mấy công ty công nghệ từng được tung hô là “không thể chết”, rồi nhận ra phần lớn trong đó hoặc bị thâu tóm, hoặc teo lại chỉ sau hơn mười năm. Cảm giác đó khiến mình lôi Xây Dựng Để Trường Tồn của Jim Collins và Jerry I. Porras ra đọc lại.

Cuốn sách trả lời một câu hỏi: điều gì làm nên những công ty sống vài chục năm, đi qua nhiều đời lãnh đạo, trong khi đối thủ cùng ngành, cùng thời lại lụi dần? Ai đang dựng đội nhóm, xây sản phẩm, hoặc muốn công việc của mình không phụ thuộc vào một cá nhân, thì nên đọc thử.

Cuốn sách này nói về gì

Hai tác giả dành sáu năm ở Trường Kinh doanh Stanford cho dự án này. Họ lọc ra 18 công ty được xem là vĩ đại và trường tồn — tuổi trung bình gần một trăm năm, và từ năm 1926 tới thời điểm nghiên cứu đã vượt thị trường chứng khoán chung khoảng mười lăm lần. Trong đó có 3M, Boeing, Disney, IBM, Johnson & Johnson, Motorola, Sony, Walmart.

Rồi họ ghép mỗi công ty với một đối thủ cùng ngành, ra đời cùng thời, khởi đầu với nguồn lực tương đương, và đọc lại lịch sử của cả ba mươi sáu công ty để tìm khác biệt. Câu trả lời không phải “nhờ một CEO thiên tài” hay “nhờ sản phẩm đầu tiên xuất sắc”. Khác biệt nằm ở vài nguyên tắc tổ chức: xây bộ máy thay vì đóng vai người báo giờ, nghĩ bằng chữ VÀ thay vì kẹt trong chữ HOẶC, đặt mục tiêu to đến mức nghe hơi ngớ ngẩn, và giữ chặt cốt lõi nhưng thả lỏng phần thử nghiệm.

Phần lớn trang sách là ví dụ lịch sử cụ thể: Procter & Gamble khởi đầu thua xa Colgate mà cuối cùng thành ông lớn của ngành; Motorola từ tiệm sửa bình ắc quy leo lên mạch tích hợp rồi thông tin di động, Boeing hạ McDonnell Douglas để thành số một về máy bay thương mại.

Nghiên cứu về những công ty sống qua nhiều đời lãnh đạo

Xây đồng hồ, đừng báo giờ

Hình ảnh mình nhớ nhất trong sách: người báo giờ chỉ nói được giờ hiện tại, còn người xây đồng hồ làm ra thứ ai cũng dùng để tự xem giờ. “Người báo giờ” là vị lãnh đạo tài ba mà mọi quyết định lớn đều qua tay, và khi họ rời ghế thì công ty hụt hơi. “Người xây đồng hồ” lo dựng cơ chế, tiêu chuẩn, cách ra quyết định, để bộ máy tự chạy.

Chi tiết khá phũ: nhiều công ty trong nhóm đối chứng cũng có CEO xuất chúng, thậm chí nổi tiếng hơn. Khác biệt là công ty trường tồn không để tổ chức phụ thuộc vào một người. Mình thử áp dụng ở quy mô nhỏ hơn nhiều: mỗi lần một quy trình chỉ mình mình biết, mình viết lại thành checklist để giao cho người khác làm. Nhàm hơn là tự tay làm cho nhanh, nhưng vài lần như vậy lại đỡ kẹt về sau.

Giữ cốt lõi, cho phần mới mọc lên

Bẫy của chữ HOẶC

Sách gọi tên thói quen đặt mọi thứ thành hai lựa chọn loại trừ nhau: hoặc chất lượng cao hoặc giá rẻ, hoặc giữ ổn định hoặc đổi mới. Nhóm công ty trường tồn thường từ chối kiểu nhị phân đó và chịu khó tìm cách làm cả hai.

Mình rút ra một câu: đừng tự đặt câu hỏi “chọn cái nào” quá sớm, có khi chỉ là mình chưa tìm ra cách làm cả hai.

Mục tiêu to đến mức nghe hơi ngớ ngẩn

Sách gọi đó là BHAG — mục tiêu lớn, rõ ràng, tham vọng tới mức nghe buồn cười. Một xưởng nhỏ ở Nhật đặt mục tiêu xoá hẳn tiếng xấu “hàng Nhật chất lượng kém” trên toàn thế giới; một chuỗi bán lẻ nước Mỹ thời còn nhỏ đặt mốc doanh thu mà lúc đó nhìn như chuyện viển vông.

Chỗ mình thích: BHAG chỉ có giá trị khi bên dưới là cơ chế và nguồn lực thật; không thì nó thành câu nói vô nghĩa trong buổi họp đầu năm.

Bảo tồn cốt lõi, thúc đẩy tiến bộ

Nguyên tắc gói trong một câu: giữ phần cốt lõi cực kỳ chặt, và thúc đẩy tiến bộ cũng cực kỳ mạnh. Cốt lõi là hệ giá trị và lý do tồn tại của tổ chức; phần còn lại — sản phẩm, cách làm, chiến lược — được phép thay đổi khi hoàn cảnh đổi. Sách còn kể về văn hoá kiểu “giáo phái” ở nhóm này: người mới phải thích nghi rất gắt, đổi lại là sự trung thành và quán tính mạnh.

Điểm mình thích

  • Cách đặt câu hỏi nghiên cứu: so từng cặp cùng ngành, cùng thời kỳ, thay vì chỉ kể giai thoại về vài công ty thành công — loại được kha khá lời giải thích rẻ tiền kiểu “có CEO giỏi là xong”.
  • Ý tưởng mục tiêu lớn nghe buồn cười được đặt cạnh phần cơ chế thực hiện; chỗ này dùng được ngay, ở quy mô nhóm nhỏ cũng được.

Điểm mình chưa thích

Nói thẳng: cuốn này có vấn đề về mẫu nghiên cứu. 18 công ty được chọn trước vì họ đã trở nên vĩ đại, rồi nghiên cứu đi tìm đặc điểm chung của nhóm đó — dễ rơi vào vòng tròn, nhìn lại quá khứ chứ không dự báo được tương lai. Muốn thuyết phục hơn, phải chỉ ra đặc điểm nào xuất hiện rõ hơn hẳn ở nhóm đối chứng, và chính cuốn sách cũng thừa nhận ranh giới này mong manh hơn ta tưởng.

Chuyện “trường tồn” cũng bị thời gian kiểm chứng ngược. Sau khi sách ra đời năm 1994, nhiều cái tên được tôn vinh trong đó đã lao dốc: Motorola mất vị thế mảng điện thoại, Boeing dính khủng hoảng chất lượng kéo dài, Sony lùi sâu ở mảng điện tử tiêu dùng, Ford và Nordstrom có giai đoạn chật vật. Dữ liệu của sách nằm gần hết ở nửa sau thế kỷ 20, nên lời hứa “sống lâu” chưa qua được kỳ kiểm tra dài.

Thêm nữa, bối cảnh sách là doanh nghiệp lớn nước Mỹ; đọc ở Việt Nam bây giờ, một nhóm năm người làm dịch vụ sẽ thấy khoảng cách khá lớn. Văn phong dạng báo cáo, nhiều số liệu, vài chỗ lặp — mình phải chia theo từng chương mới đi hết.

Cuốn này dành cho ai

Dành cho:

  • Người đang dựng đội nhóm hoặc vận hành tổ chức nhỏ, muốn bớt phụ thuộc vào một cá nhân.
  • Người thích sách về xây tổ chức, đọc kèm Nguyên tắc thì hai cuốn bổ trợ cho nhau khá tốt.
  • Ai cần khung suy nghĩ chung về việc giữ gì và đổi gì trong một tập thể.

Không dành cho:

  • Người cần hướng dẫn từng bước, áp thẳng vào doanh nghiệp nhỏ.
  • Ai muốn số liệu cập nhật.
  • Người đang tìm sách đọc giải trí nhẹ nhàng.

So sánh với vài cuốn cùng chủ đề

Đặt cạnh Từ tốt đến vĩ đại — cùng tác giả — thấy rõ hai giai đoạn khác nhau. Từ tốt đến vĩ đại bàn chuyện nhảy từ mức tốt lên mức vĩ đại, thực dụng và dễ áp hơn. Xây Dựng Để Trường Tồn quay về gốc: điều gì khiến một công ty sống qua nhiều đời người. Nếu chỉ đọc một cuốn, mình nghiêng về Từ tốt đến vĩ đại.

Với Zero to One, góc nhìn gần như trái ngược: Thiel đặt niềm tin vào nhà sáng lập có tầm nhìn và lợi thế độc quyền, còn Collins và Porras nói tổ chức quan trọng hơn cá nhân. Đọc cả hai để tự cân, chứ không nên chọn phe.

Còn Khởi nghiệp tinh gọn cho quy trình thử nghiệm rõ ràng hơn hẳn, phù hợp hơn khi bạn bắt đầu với hai bàn tay trắng.

Câu hỏi thường gặp

Xây Dựng Để Trường Tồn có đáng đọc không?

Đáng, nếu bạn quan tâm chuyện xây tổ chức chứ không chỉ tìm mẹo làm nhanh. Sách cho khung suy nghĩ tốt về giữ cốt lõi và đổi mới. Còn nếu bạn cần thứ áp thẳng vào một cửa hàng hay nhóm vài người, cuốn này hơi xa.

Cuốn này dành cho người mới đọc sách kinh doanh không?

Mình khuyên đọc Từ tốt đến vĩ đại trước rồi quay lại cuốn này. Văn phong báo cáo, nhiều số liệu, chưa quen đọc sách quản trị thì dễ bỏ giữa đường. Ngược lại, người quen thể loại sẽ thấy phần nghiên cứu đáng giá.

Đọc Xây Dựng Để Trường Tồn mất bao lâu?

Mình chia theo từng chương nguyên tắc, mỗi ngày một chương, đâu đó hai tuần thì hết. Sách nhiều số liệu nên đọc liền mạch khá nặng.

Sách có bản tiếng Việt chưa?

Có, sách đã được dịch và phát hành ở Việt Nam. Khi tìm mua, bạn tra cả tựa gốc Built to Last, rồi đối chiếu tên tác giả Jim Collins để tránh nhầm với mấy cuốn tóm tắt.

Kết luận

Xây Dựng Để Trường Tồn là cuốn mình đọc xong vẫn còn nghĩ tới, nhưng không phải vì nó cho công thức. Giá trị nằm ở cách nó đặt câu hỏi: một tập thể muốn đi đường dài thì phải có cái gì đó không phụ thuộc vào một người. Điểm trừ về mẫu nghiên cứu và dữ liệu cũ là thật.

Mình cho 4/5. Trừ một điểm vì phần “trường tồn” chưa được thời gian kiểm chứng trọn vẹn, và vì sách khá trừu tượng với người làm quy mô nhỏ. Đọc kèm Từ tốt đến vĩ đại thì bù được phần lớn khoảng trống đó.

Nhận xét và bình luận (0)