Mình đọc Chiến Lược Đại Dương Xanh đúng lúc đang mệt với chuyện so kè giá bên mảng bán hàng online. Ai bán gì mình bán nấy, rồi thấp hơn đối thủ vài ngàn, cuối cùng cả đám kẹt chung trong một cái ao đục. Cuốn sách của W. Chan Kim và Renée Mauborgne cho mình một lối nhìn khác: thay vì giành khách trong cái ao đó, tại sao không tạo một vùng nước mới mà mình là người duy nhất bơi ở đó? Ai đang làm kinh doanh, làm sản phẩm, hay chỉ tò mò về chiến lược, đều đọc được.
Cuốn sách này nói về gì
Tác giả chia thị trường thành hai vùng. Đại dương đỏ là nơi mọi người đánh nhau trong một ngành đã có sẵn — luật chơi rõ ràng, nhưng khách thì có hạn nên chỉ còn cách hạ giá hoặc chạy quảng cáo. Đại dương xanh là thị trường mới, chưa ai chiếm, nơi mình tự đặt luật.
Điểm cốt lõi là đổi mới giá trị (value innovation). Đa số doanh nghiệp tin phải chọn một trong hai: khác biệt thì tốn kém, còn rẻ thì phải bình thường. Sách nói không — cắt bỏ hết những thứ khách không cần để giảm chi phí, rồi dồn tiền vào thứ khách thật sự muốn, từ đó vừa rẻ vừa khác biệt.
Để làm được, tác giả đưa ra bản đồ chiến lược để vẽ ra mình và đối thủ đang cạnh tranh trên những trục nào, và khung bốn hành động để dịch chuyển đường đó. Sách cũng nói về quản trị rủi ro khi đổi mới, và cách để nội bộ không chống lại thay đổi.
Những ý chính mình tâm đắc
Đại dương đỏ và đại dương xanh
Đại dương đỏ không xấu — nó là nơi phần lớn doanh nghiệp sống. Nhưng càng đông người bơi, nước càng loãng. Ví dụ dễ thấy: trà sữa ở Việt Nam mấy năm trước. Ban đầu là đại dương xanh, rồi ba tháng sau mỗi con phố có bảy tiệm, tất cả bán cùng một công thức, cùng một mức giá. Đại dương xanh hôm nay sẽ đỏ vào ngày mai, nên vấn đề không phải tìm được một lần mà là biết mình đang bơi ở vùng nước nào.
Đổi mới giá trị — rẻ và khác biệt cùng lúc
Mình từng nghĩ muốn khác biệt thì phải bỏ thêm tiền. Cuốn sách lật lại đúng chỗ đó. Ví dụ kinh điển trong sách là Cirque du Soleil. Họ bỏ hẳn màn thú vật và dàn ngôi sao đắt đỏ của xiếc truyền thống, giảm bớt sự hài hước và cảm giác hồi hộp nặng nề, rồi thêm nghệ thuật sân khấu, nhạc sống, chủ đề cho từng show. Kết quả là một sản phẩm có giá cao hơn vé xiếc thường mà chi phí lại không vượt — vì cắt được khoản tốn nhất.
Mình áp dụng kiểu nhỏ thôi: khi làm menu cho đợt bán hàng, mình bỏ luôn mấy combo lắt nhắt không ai chọn, dồn vào một combo rõ ràng hơn. Menu gọn, khách dễ quyết, mà mình nhẹ công chuẩn bị.
Khung bốn hành động: loại bỏ, giảm, tăng, tạo
Đây là phần mình thấy dùng được nhất. Thay vì hỏi “làm sao tốt hơn đối thủ”, tự hỏi bốn câu:
- Loại bỏ thứ mà cả ngành đang làm nhưng thật ra khách không cần.
- Giảm những thứ đang bị làm quá tay so với nhu cầu thật.
- Tăng thứ khách cần mà ngành cố tình làm sơ sài.
- Tạo thứ chưa ai từng làm, để mở ra nhu cầu mới.
Bốn câu này buộc mình nhìn lại thứ đang coi là “hiển nhiên”. Nhãn hàng [yellow tail] trong sách là ví dụ: bỏ hết ngôn ngữ rượu vang phức tạp, tạo một chai dễ uống, dễ chọn cho người bình thường. Chính cái “tạo” đó mở ra tệp khách chưa từng uống vang.
Sáu con đường để nhìn lại thị trường
Phần này hơi khô nhưng hữu ích. Tác giả chỉ ra sáu cách vẽ lại biên giới ngành: nhìn sang ngành khác, nhìn sang nhóm khách khác, nhìn chuỗi mua bán, nhìn sản phẩm bổ trợ, nhìn yếu tố cảm xúc và chức năng, và nhìn dòng thời gian. Mình nhớ nhất cái “nhìn sang nhóm khách khác”: ngành thường phục vụ một nhóm quen mặt, bỏ quên nhóm đang bị phục vụ tệ. Ai đang tìm ý tưởng sản phẩm, đây là chỗ đào.
Công bằng trong quá trình
Đây là điểm ít được nói tới nhưng quan trọng. Kể cả chiến lược đúng, nếu nội bộ thấy bị áp đặt thì họ kéo lại. Sách nhấn mạnh việc giải thích lý do, cho người liên quan nói, và áp dụng nhất quán. Mình thấy cái này đúng cả trong nhóm nhỏ: thay đổi mà không ai hiểu lý do thì sớm muộn cũng quay về nếp cũ.
Điểm mình thích
Mình thích cách sách buộc phải vẽ ra chứ không chỉ nói suông. Bản đồ chiến lược và khung bốn hành động là công cụ có thể ngồi làm trên một tờ giấy trong buổi chiều, không cần dữ liệu khủng. Nó biến một thứ nghe rất trừu tượng thành việc cụ thể.
Sách cũng rất giỏi kể chuyện case. Mỗi khái niệm đều có một doanh nghiệp thật đứng sau, nên đọc không bị khô như mấy cuốn chiến lược hàn lâm.
Điểm mình chưa thích
Phần lớn ví dụ là công ty lớn ở châu Âu và Mỹ, có tiếng nói với cả một ngành. Với một quán nhỏ hay một shop mới mở ở Việt Nam, “tạo đại dương xanh” dễ thành câu khẩu hiệu hơn là việc làm được, vì mình không đủ nguồn lực để định hình lại thị trường.
Sách cũng bị lạm dụng thành jargon. Nhiều người trích “đại dương xanh” để nói về đổi mới, mà quên mất điều kiện tiên quyết là phải cắt được chi phí song song với làm khác đi. Nếu không, nó chỉ là làm sản phẩm đắt hơn rồi gọi là chiến lược.
Một điểm nữa: cuốn sách hơi dài dòng ở giữa, nhiều đoạn lặp lại cùng một luận điểm dưới ba cách diễn đạt khác nhau. Đọc chậm sẽ thấy nhão.
Cuốn này dành cho ai
- Người làm kinh doanh đang mắc kẹt trong việc so kè giá.
- Ai làm sản phẩm, marketing và cần một cách đặt câu hỏi khác về thị trường.
- Người mới học chiến lược, muốn một cuốn có ví dụ dễ nhớ.
- Nhóm nhỏ đang tìm cách khác biệt mà ngân sách mỏng.
Không dành cho ai:
- Người cần công thức từng bước, làm theo là ra tiền — sách này cho tư duy, không cho checklist.
- Ai muốn nghiên cứu học thuật chuyên sâu về quản trị.
- Người đang tìm hướng dẫn tài chính cá nhân; sách nói về doanh nghiệp.
So sánh với vài cuốn cùng chủ đề
Đặt cạnh Khởi nghiệp tinh gọn, hai cuốn bổ sung nhau. Khởi nghiệp tinh gọn dạy vòng lặp thử–đo–học với chi phí nhỏ, còn Đại dương xanh hỏi “mình nên thử cái gì cho khác biệt”. Một cuốn lo phần tốc độ, một cuốn lo phần hướng đi.
So với Từ tốt đến vĩ đại, góc nhìn ngược nhau. Từ tốt đến vĩ đại nhìn doanh nghiệp trong đại dương đỏ, tối ưu dần để dẫn đầu ngành. Đại dương xanh nói đừng dẫn đầu trong cái ao đó nữa, đi tìm ao khác. Mình nghĩ cần cả hai: có giai đoạn phải tối ưu, có giai đoạn phải nhảy.
Còn Zero to One gần gu nhất với mình. Cả hai đều nói về việc tạo thứ chưa có và thoát khỏi cạnh tranh. Nhưng Zero to One nói nhiều về công nghệ và độc quyền sáng tạo, còn cuốn này cho khung phân tích cụ thể hơn để áp vào bất kỳ ngành nào.
Câu hỏi thường gặp
Chiến Lược Đại Dương Xanh có còn đúng thời nay không?
Còn, nhưng đừng đọc như một công thức bất biến. Cốt lõi — tạo giá trị mới thay vì đánh nhau bằng giá — vẫn đúng với thị trường Việt Nam hôm nay. Điều đã cũ là tốc độ: một đại dương xanh giờ bị sao chép nhanh hơn nhiều, nên phải tính chuyện giữ lợi thế chứ không chỉ tạo ra rồi thôi.
Người mới bắt đầu kinh doanh đọc có hiểu không?
Hiểu được, vì sách viết bằng case thật chứ không nặng thuật ngữ học thuật. Nhưng người mới nên đọc chậm phần khung bốn hành động, đó là phần thực dụng nhất. Bỏ qua vài chương cuối về quản trị tổ chức lớn nếu chưa cần, đọc sau cũng chẳng sao.
Đọc Chiến Lược Đại Dương Xanh mất bao lâu?
Với một người Việt đọc bản dịch, tầm một hai tuần nếu ngày nào cũng đọc chút. Sách không khó nhưng dài, nhiều đoạn lặp. Nếu gấp, đọc phần đầu, khung bốn hành động, sáu con đường và nhảy sang các case là đủ nắm ý.
Có bản tiếng Việt chưa?
Có. Bản dịch tiếng Việt được bán phổ biến ở các nhà sách, có cả bản bìa cứng. Nhớ chọn bản đầy đủ chứ không phải bản tóm tắt, vì mấy cuốn tóm tắt thường cắt mất phần khung công cụ, đúng chỗ đáng đọc nhất.
Kết luận
Chiến Lược Đại Dương Xanh không phải cuốn sách để đọc xong rồi gật gù, mà là cuốn để ngồi xuống vẽ lại thị trường của mình một lần. Cái được lớn nhất không phải mấy case nổi tiếng, mà là bốn câu hỏi: loại bỏ, giảm, tăng, tạo. Bốn câu đó đủ để mình soi lại mọi thứ đang làm mà chưa từng thắc mắc.
Nếu bạn đang chán cảnh đua giá mỗi ngày, đây là cuốn nên đọc — kể cả sau đó bạn phải tự tìm cách áp nó xuống quy mô của mình.
Mình cho 4/5. Trừ một điểm vì phần giữa dài dòng và ví dụ phương Tây khó áp thẳng cho doanh nghiệp nhỏ Việt Nam.
Bài review sách liên quan
