Mình mua Nguyên tắc của Ray Dalio từ năm ngoái, đọc được vài chương rồi bỏ dở vì nó dày như cuốn từ điển. Cuối tháng trước, tới lúc phải quyết một chuyện tiền bạc khá lớn, mình lôi lại và đọc hết trong ba tuần. Đây không phải sách dạy công thức làm giàu. Nó là cách một người sáng lập quỹ đầu tư lớn nhất thế giới ghi lại gần như mọi bài học của đời mình thành hệ thống có thể tra cứu. Ai đang tự ra quyết định một mình — tự quản tiền, tự làm ăn — sẽ thấy cuốn này đáng để nhai.
Cuốn sách này nói về gì
Dalio chia sách làm ba khối. Khối đầu là chuyện đời ông: từ cậu bé giao hàng ở Phố Wall tới người dựng Bridgewater thành quỹ phòng hộ lớn bậc nhất. Khối hai là các nguyên tắc sống — cách đối diện thực tế, cách chịu đau rồi rút bài học. Khối ba là nguyên tắc làm việc, tức cách vận hành một tổ chức mà ở đó ý tưởng đúng thắng, chứ không phải chức vụ cao thắng.
Điểm mấu chốt: năm 1982 ông dự đoán sai nặng. Ông công khai nói kinh tế Mỹ sắp sụp, kết quả là thị trường đi ngược lại, công ty mất gần hết khách, ông phải cho nhân viên nghỉ và vay tiền cha để trả tiền nhà. Cú đó khiến ông đổi cách làm việc: thay vì tin vào phán đoán cá nhân, ông bắt đầu viết ra nguyên tắc cho mọi tình huống lặp lại, để lần sau không phải nghĩ lại từ đầu.
Đọc xong mình hiểu vì sao sách dài. Dalio không kể chuyện cho vui, ông đang dựng một bộ khung tư duy, và khung thì phải có đủ chi tiết mới xài được.
Bốn ý mình xài được ngay
Nói thật thẳng, kể cả khi khó nghe
Dalio gọi đó là radical truth và radical transparency. Ở Bridgewater, họp bị ghi âm, nhân viên được quyền nói thẳng là sếp sai. Mình không dám làm tới mức đó, nhưng có một thứ mình áp dụng: tách cảm giác khỏi dữ kiện. Khi danh mục đầu tư đỏ, thay vì tự nhủ “chắc mai hồi”, mình viết ra giấy lý do đã mua và kiểm tra xem lý do đó còn đúng không. Lần nào cũng lòi ra ít nhất một lý do đã hết hiệu lực từ lâu mà mình vẫn giữ.
Nỗi đau cộng suy ngẫm bằng tiến bộ
Công thức ngắn nhất trong sách: pain + reflection = progress. Dalio cho rằng nỗi đau là tín hiệu có chuyện cần học, không phải thứ để tránh. Mình từng thua một mã khá đau vì nghe người khác. Sau đó mình bắt đầu giữ một file gọi là “sổ bài học”, mỗi lần mất tiền hoặc mất cơ hội thì ghi đúng một dòng nguyên nhân. Ba tháng nhìn lại, thấy mình lặp lại đúng hai lỗi. Biết mình hay sai ở đâu còn giá trị hơn biết mình giỏi gì.
Quy trình năm bước
Ông đưa quy trình: xác định mục tiêu, nhận diện vấn đề, tìm nguyên nhân gốc, thiết kế cách sửa, rồi làm. Nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng cái khó là không nhảy bước. Mình nhận ra mình hay nhảy từ “thấy vấn đề” sang “làm ngay”, bỏ qua chỗ tìm nguyên nhân gốc. Sửa được thói đó giúp mình bớt sửa đi sửa lại cùng một lỗi.
Trọng số theo mức độ đáng tin
Ý này mình thích nhất. Không phải mọi ý kiến ngang nhau. Người đã làm đúng chuyện này nhiều lần đáng được nghe kỹ hơn người chỉ nói hay. Dalio gọi là believability-weighted decision making. Mình đang thử ở mức nhỏ: khi hỏi ý kiến về một khoản đầu tư, mình tự hỏi người này đã từng giữ tiền qua một chu kỳ giảm chưa. Chưa thì vẫn nghe, nhưng không đổi quyết định vì họ.
Điểm mình thích
Cuốn này dám nói ra những thứ người khác né. Chuyện Dalio thừa nhận mình đoán sai và gần như sập công ty được kể rất thẳng, không tô vẽ. Đúng kiểu một người đã đi qua đủ nhiều để không cần giữ thể diện.
Sách cũng có cấu trúc rõ: nguyên tắc được đánh số, có thể tra lại. Nhiều cuốn self-help đọc xong chỉ còn cảm giác, còn cuốn này để lại thứ mình chép vào sổ được.
Điểm mình chưa thích
Nói thẳng: cuốn này dài và lặp. Có đoạn Dalio giải thích cùng một ý bằng ba cách khác nhau, đọc mệt. Nếu cắt còn một nửa, sách vẫn đủ ý.
Phần nguyên tắc làm việc khó áp dụng. Môi trường của ông là quỹ đầu tư Mỹ, nơi nhân viên thoải mái nói sếp sai. Ở Việt Nam, nơi giữ thể diện trong công việc vẫn quan trọng, đem nguyên xi vào dễ vỡ. Mình nghĩ phải lọc lại khá nhiều.
Sách thiếu ví dụ ngoài nước Mỹ. Gần như toàn bộ dẫn chứng là kinh tế Mỹ và văn hóa Bridgewater, nên người đọc ở thị trường nhỏ như mình phải tự dịch sang hoàn cảnh của mình.
Vài nguyên tắc đọc lên nghe như chân lý nhưng thực ra rất khó đo, kiểu “hãy tìm người giỏi hơn mình”. Đúng, nhưng không giúp gì cho người đang loay hoay.
Cuốn này dành cho ai
- Người tự quản tiền hoặc tự làm ăn, phải ra quyết định một mình và muốn bớt phụ thuộc cảm hứng.
- Người đang quản lý nhóm nhỏ, tò mò cách xây văn hóa nói thẳng.
- Người thích đọc sách có hệ thống, chịu khó chép ra sổ.
Không dành cho ai:
- Người mới tìm một cuốn nhập môn đầu tư — cuốn này không dạy mua bán cổ phiếu.
- Người muốn đọc nhanh trong một buổi tối.
- Người dị ứng với giọng văn của người thành công kể lại thành công.
So sánh với vài cuốn cùng chủ đề
So với Nhà đầu tư thông minh, hai cuốn khác hẳn nhau. Graham cho mình công thức định lượng để không mua sai giá. Nguyên tắc cho mình quy trình để không tự lừa mình. Mình đọc Graham khi cần chọn mã, đọc Dalio khi cần xét lại cách mình nghĩ.
So với Tâm lý học về tiền, cuốn của Morgan Housel dễ đọc hơn nhiều và tập trung vào hành vi với tiền. Nguyên tắc bao trùm rộng hơn, từ tiền tới cách vận hành tổ chức, nhưng cũng vì thế mà loãng hơn. Nếu chỉ đọc một cuốn để hiểu vì sao mình hay quyết định sai, mình chọn Housel. Nếu muốn một khung để xây hệ thống cho cả công việc lẫn tiền, chọn Dalio.
Cho và Nhận của Adam Grant cũng nói về quan hệ trong công việc nhưng đứng ở góc khác: ai cho đi nhiều mà không bị lợi dụng. Nguyên tắc cứng và lạnh hơn, xem con người như những nút trong hệ thống. Đọc kèm hai cuốn sẽ thấy cân bằng hơn.
Cuối cùng, Từ tốt đến vĩ đại cũng là sách quản trị với dữ liệu doanh nghiệp, nhưng Collins nhìn từ bên ngoài nhiều công ty, còn Dalio viết từ bên trong chính mình. Một cuốn là nghiên cứu, một cuốn là nhật ký nghề nghiệp được hệ thống hóa.
Câu hỏi thường gặp
Nguyên tắc có đáng đọc không?
Đáng, nếu bạn chấp nhận nó dày và có chỗ lặp. Giá trị nằm ở chỗ nó cho một quy trình để xét lại quyết định của mình, thứ mà hầu hết sách self-help không làm được. Đừng kỳ vọng đọc xong là có ngay phương án mua bán.
Người mới bắt đầu tìm hiểu đầu tư đọc được chưa?
Đọc được, nhưng nên đọc sau khi đã nắm vài khái niệm cơ bản. Cuốn này không dạy định giá hay chọn cổ phiếu. Nếu bạn hoàn toàn mới, hãy bắt đầu bằng một cuốn nhập môn rồi quay lại.
Đọc Nguyên tắc mất bao lâu?
Với nhịp của mình, khoảng ba tuần, mỗi ngày ba mươi tới bốn mươi phút. Sách không khó hiểu, chỉ dài. Nếu bạn muốn nhanh, đọc khối nguyên tắc sống trước, khối làm việc để sau.
Nguyên tắc có bản tiếng Việt chưa?
Có, sách đã được dịch và bán ở các nhà sách trong nước. Nếu đọc bản tiếng Anh, chú ý mấy đoạn về quy trình vận hành vì thuật ngữ khá dày.
Kết luận
Nguyên tắc không phải cuốn mình sẽ đọc lại nguyên quyển lần hai. Nhưng nó là cuốn mình để trên bàn và mở lại từng mục khi cần. Cái đọng lại lớn nhất: đừng tin trí nhớ của mình, hãy viết nguyên tắc ra và bắt bản thân làm theo, vì cảm xúc thay đổi còn nguyên tắc thì không.
Mình cho 4/5. Trừ một điểm vì dài và lặp, và vì phần văn hóa công ty khó áp dụng ở Việt Nam.
Bài review sách liên quan