Ghi chép từ những trang sách

Thế giới của Sophie — khóa nhập môn triết học dễ đọc nhất

Thế giới của Sophie của Jostein Gaarder là khóa nhập môn triết học trá hình tiểu thuyết, viết dễ đọc, dễ nhớ, rất hợp cho người mới bắt đầu.

Văn học & cuộc sống
Bìa sách Thế giới của Sophie
Cuốn sách trong bài

Thế giới của Sophie

Jostein Gaarder
Nội dung bài viết

Mình tới với Thế giới của Sophie trong một lần ngồi chờ ở tiệm sách, thấy cuốn nào dày cộm mà tựa nghe như truyện thiếu nhi nên cầm thử. Đọc hai mươi trang đầu rồi không đặt xuống được. Nói gọn, đây là một khóa nhập môn triết học trá hình dưới dạng tiểu thuyết: một cô bé 14 tuổi ở Na Uy nhận được những lá thư bí ẩn, rồi từ đó đi hết hơn hai nghìn năm lịch sử tư tưởng phương Tây. Nếu bạn thích ý tưởng về triết học nhưng ngại mấy cuốn giáo trình khô cứng, Thế giới của Sophie là cửa vào dễ chịu nhất mình biết.

Thế giới của Sophie nói về gì

Nhân vật chính là Sophie Amundsen, sống ở một thị trấn nhỏ nước Na Uy. Một ngày nọ cô nhận được lá thư chỉ vỏn vẹn một câu: “Bạn là ai?”. Hôm sau là câu thứ hai: “Thế giới từ đâu đến?”. Từ hai câu hỏi đó, một người thầy bí ẩn tên Alberto Knox bắt đầu gửi cho cô những bài học qua thư, dẫn dắt từ triết học Hy Lạp, qua Socrates, Plato, Aristotle, thời Trung cổ, Phục hưng, rồi Descartes, Kant, Hegel, Kierkegaard, Marx, Darwin, Freud cho tới Sartre.

Điều làm cuốn sách khác thường là có lớp truyện thứ hai nằm trên lớp thứ nhất. Ở Na Uy, một cô bé khác là Hilde Møller Knag nhận được món quà sinh nhật từ cha mình — một cuốn sách về Sophie, chính là cuốn bạn đang đọc. Hai lớp truyện cọ vào nhau, cho tới lúc Sophie và Alberto bắt đầu nghi ngờ rằng họ chỉ là nhân vật trong một cuốn sách do người khác viết ra. Nghe có vẻ rối, nhưng đây lại là phần khiến cuốn sách đọng lại lâu nhất.

Cuốn sách được dịch ra hàng chục thứ tiếng và trở thành một trong những cách phổ biến triết học thành công nhất.

Bốn ý mình mang theo sau khi gấp sách

Triết học bắt đầu bằng sự ngạc nhiên

Ý đầu tiên và cũng là ý mình thích nhất: triết gia không phải người biết nhiều nhất, mà là người còn giữ được khả năng ngạc nhiên trước những thứ ai cũng coi là đương nhiên. Đứa trẻ hỏi “tại sao trời xanh?” thì bị cho là ngây thơ; người lớn không hỏi nữa vì đã quen. Cuốn sách lật ngược chuyện đó: đã quen nghĩa là đã ngừng suy nghĩ.

Mình đọc đoạn này xong thì đổi cách nhìn mấy thứ rất nhỏ. Ví dụ, mình bắt đầu để ý mình dùng từ “tất nhiên” bao nhiêu lần một ngày, và mỗi lần như vậy tự hỏi: thật ra nó tất nhiên ở chỗ nào?

Một mạch lịch sử tư tưởng, không phải mớ tên tuổi rời rạc

Trước đây mình học triết kiểu nhớ tên: ông này nói A, ông kia nói B, chẳng liên quan gì nhau. Cuốn sách này nối lại thành một dòng chảy — người sau thường đang trả lời, hoặc phản đối, người trước. Descartes nghi ngờ mọi thứ để đi tìm một điểm tựa chắc chắn; Hume đẩy nghi ngờ xa hơn tới mức khó chịu; Kant xuất hiện để cứu lại chuyện con người vẫn có thể biết điều gì đó.

Nhờ mạch đó mà mình bắt đầu nhận ra lập luận của người khác đang đứng ở đâu trong cuộc tranh luận lớn. Nghe ai nói chuyện chính trị hay đạo đức, mình hình dung được lập luận đó thuộc trường phái nào, và nó cố tình bỏ qua điều gì.

Mấy câu hỏi không có đáp án đúng thì lại hữu ích

Sách dành khá nhiều chỗ cho những câu hỏi mà không ai chứng minh được: mình có thật sự tồn tại, hay chỉ là cảm giác đang được ai đó nghĩ tới? Cái tôi có liên tục từ lúc sinh ra tới giờ không? Vật nằm ngoài cảm giác của mình có tồn tại đúng như mình thấy không?

Mình từng nghĩ mấy câu này là chuyện của người rảnh rỗi. Nhưng khi đọc xong, mình thấy chúng thực ra là bài tập cho tư duy phản biện. Cùng một dữ kiện, thừa nhận mình có thể sai, rồi xem còn cách giải thích nào khác — cách nghĩ đó mình dùng luôn khi đọc tin tức.

Lớp truyện hậu hiện đại buộc mình quay lại đọc phần đầu lần hai

Cú twist của cuốn sách làm mình phải lật lại từ đầu vì rất nhiều chi tiết trước đó bỗng mang nghĩa khác. Cảm giác này hiếm có ở sách nhập môn. Nó cũng đặt ra câu hỏi khó chịu nhất mà cuốn sách để lại: nếu câu chuyện của mình cũng do ai đó viết, thì phần nào là thật?

Điểm mình thích

  • Cách kể như tiểu thuyết trinh thám. Có thiệp sinh nhật, có thư nặc danh, có tên bí ẩn viết ngược, có những chi tiết lặp lại như điềm báo. Triết học vì thế mà trôi tuột theo mạch truyện thay vì thành bài giảng.
  • Giải thích bằng ví dụ trước, thuật ngữ sau. Mình hiểu “nhị nguyên” hay “hiện tượng luận” nhờ các ví dụ đời thường, chứ không phải nhờ định nghĩa.

Điểm mình chưa thích

  • Khúc giữa nặng. Đoạn thế kỷ 19 với Hegel, Marx, Darwin dày đặc tên tuổi và khái niệm. Mình phải đọc hai lần, có đoạn còn nhảy qua rồi quay lại. Ai mới bắt đầu mà đọc liền một hơi dễ bị hụt.
  • Giọng người thầy đôi khi áp đặt. Sách thỉnh thoảng lồng vào những câu nghe như đang mắng người đọc vì không chịu suy nghĩ. Mình thấy hơi khó chịu, dù hiểu đó là cố ý để tạo nhịp.
  • Ví dụ mang màu sắc châu Âu, thiếu bối cảnh Việt Nam. Một số tình huống về tôn giáo, trường học, gia đình khiến mình phải tự hình dung lại. Không phải lỗi của sách, nhưng đọc bản dịch tiếng Việt sẽ thấy có đoạn hơi xa.
  • Cú twist dễ gây bối rối cho người mới. Bạn nào đọc để học triết thì phải kiên nhẫn qua mấy chương chuyển sinh, không thì sẽ tưởng sách lạc đề.

Cuốn này dành cho ai

  • Người mới muốn một bức tranh tổng thể về triết học phương Tây mà không phải đọc giáo trình.
  • Phụ huynh, giáo viên muốn có một cuốn để nói chuyện với con về những câu hỏi lớn.

Không dành cho ai: người cần một cuốn giáo trình có hệ thống chặt chẽ, tra cứu theo trường phái và có chú thích học thuật. Cũng không phù hợp với bạn đang tìm sách triết phương Đông — cuốn này thuần về dòng tư tưởng phương Tây.

So sánh với vài cuốn cùng chủ đề

So với Hành trình về phương Đông, hai cuốn đi hai hướng ngược nhau. Một cuốn là câu chuyện du hành tâm linh, nhấn vào trực giác và chuyển hoá nội tâm; cuốn còn lại là bản đồ lịch sử tư tưởng, nhấn vào lập luận và câu hỏi. Mình nghĩ đọc cả hai thì khá bổ sung: một bên dạy cách cảm, một bên dạy cách lý luận.

Với Suy tưởng - Meditations của Marcus Aurelius, điểm chung là cùng nói về việc tự vấn mỗi ngày. Nhưng Marcus Aurelius viết cho chính mình, câu nào cũng là mệnh lệnh với bản thân; còn Gaarder viết cho người đọc, chậm rãi dẫn từng bước. Nếu Meditations khiến bạn thấy mình cần sống tử tế hơn, thì Thế giới của Sophie khiến bạn thấy mình cần suy nghĩ kỹ hơn.

Với Sapiens - Lược sử loài người, cả hai đều là sách lớn dẫn bạn đi xuyên thời gian. Sapiens kể theo trục lịch sử - xã hội, còn cuốn này kể theo trục ý tưởng. Điểm yếu chung của cả hai: đều dễ khiến người đọc tưởng mình đã hiểu hết vấn đề sau một lần đọc.

Câu hỏi thường gặp

Thế giới của Sophie có đáng đọc không?

Đáng, nếu bạn muốn một cửa vào triết học phương Tây mà không bị ngợp. Giá trị lớn nhất của sách là dạy cách đặt câu hỏi, không phải dạy đáp án. Đổi lại, bạn phải chấp nhận một cuốn dài và có đoạn giữa khá nặng.

Người mới bắt đầu học triết đọc có hiểu không?

Hiểu được, vì sách viết cho độc giả phổ thông. Chỉ cần bạn chịu đọc chậm phần thế kỷ 19 và đừng cố học thuộc tên triết gia. Đọc tới đâu hiểu tới đó là đủ, phần còn lại cứ để nó lắng lại rồi đọc lại sau.

Đọc Thế giới của Sophie mất bao lâu?

Sách khá dày, chia thành nhiều chương ngắn nên đọc theo chương sẽ dễ vào hơn là cố đọc một mạch. Với nhịp mỗi ngày một chương, mình nghĩ bạn cần vài tuần.

Sách này có phải sách triết học chính thống không?

Không hẳn. Đây là tiểu thuyết lấy triết học làm nội dung, nên độ chính xác học thuật có chỗ bị đơn giản hoá để phục vụ mạch truyện. Nó là điểm khởi đầu tốt, nhưng nếu muốn đi sâu thì vẫn phải đọc thêm sách chuyên về từng triết gia.

Kết luận

Thế giới của Sophie xứng đáng 4.5/5. Hai lý do: nó biến một chủ đề dễ làm người ta bỏ cuộc thành cuốn truyện đọc không dứt ra được, và nó để lại những câu hỏi theo mình rất lâu sau khi gấp sách. Điểm trừ nằm ở khúc giữa nặng và vài chỗ lên giọng giảng bài, nhưng không đủ để làm hỏng trải nghiệm. Nếu bạn chỉ đọc một cuốn về triết học trong năm nay, mình chọn cuốn này.

Nhận xét và bình luận (0)