Ghi chép từ những trang sách

Gen: Lịch sử và tương lai của nhân loại — đọc để hiểu mình

Review sách Gen của Siddhartha Mukherjee: vì sao gen không quyết định số phận con người, và mình rút ra được gì sau khi đọc hết cuốn sách dày cộm này.

Bìa sách Gen: Lịch sử và tương lai của nhân loại
Cuốn sách trong bài

Gen: Lịch sử và tương lai của nhân loại

Siddhartha Mukherjee

Mình đọc Gen sau khi nghe một người bạn nói: “Cái gì trong mình cũng do gen hết.” Câu đó làm mình khó chịu, kiểu như mọi nỗ lực của con người bị gạch bỏ trước khi bắt đầu. Nên mình tìm cuốn sách của Siddhartha Mukherjee để xem khoa học thật sự nói gì.

Gen: Lịch sử và tương lai của nhân loại là hành trình qua lịch sử ngành di truyền học, từ những ý tưởng sai của người xưa cho tới thời người ta bắt đầu chỉnh sửa gen. Đây là sách cho người tò mò về bản thân, về cha mẹ, bệnh tật và cả chuyện sinh con — không cần nền sinh học.

Cuốn sách này nói về gì

Mukherjee là bác sĩ ung thư và nhà nghiên cứu, cuốn trước của ông từng đoạt giải Pulitzer nên mình khá tin vào độ chắc của tư liệu.

Điều mình thích là ông kể theo trục thời gian. Bắt đầu từ mấy giả thuyết thời xưa về huyết thống, qua Mendel trồng đậu Hà Lan và tìm ra quy luật di truyền, rồi Darwin, Galton, và cả một thời kỳ đen tối khi người ta lấy di truyền ra để biện minh cho việc loại trừ con người. Sau đó là chuỗi khám phá: nhiễm sắc thể, ADN, chuỗi xoắn kép, bản đồ gen người, và cuối cùng là CRISPR.

Xen giữa các chương khoa học là chuyện gia đình tác giả: trong nhà ông có người mắc bệnh tâm thần, nên ông cứ quay lại một câu hỏi — bao nhiêu phần của chúng ta là do gen, bao nhiêu là do hoàn cảnh? Chính chỗ này khiến cuốn sách không giống một danh sách thí nghiệm.

Bàn gỗ với album ảnh gia đình, kính lúp và một chậu cây nhỏ bên cửa sổ

Bốn ý mình nhớ nhất sau khi đọc

Gen là bản hướng dẫn, không phải bản án

Trong sách có một phân biệt rất quan trọng. Có những bệnh do đúng một gen sai, như bệnh múa giật Huntington. Nhưng phần lớn tính trạng của con người — chiều cao, tính khí, nguy cơ tiểu đường — do rất nhiều gen cộng lại, và chịu ảnh hưởng của môi trường sống.

Ví dụ mình nhớ nhất là hai người sinh đôi cùng bộ gen nhưng vẫn khác nhau về tính cách và bệnh tật theo thời gian. Cùng một bản nhạc, chơi ở hai căn phòng khác nhau thì nghe khác.

Mình áp dụng bằng cách bỏ mấy câu kiểu “nhà mình ai cũng nóng tính” hay “dòng họ mình ai cũng béo”. Gen là xu hướng, không phải số phận. Cái mình ăn, giờ mình ngủ, cách mình tập đều tác động lên việc gen nào được bật lên.

Lịch sử di truyền học có một vết đen

Mukherjee kể thẳng về thuyết ưu sinh: người ta dùng di truyền để biện minh cho triệt sản cưỡng bức, phân biệt chủng tộc và cả những tội ác trong chiến tranh. Dữ liệu khoa học không sai, nhưng kết luận xã hội rút ra từ nó thì sai, và hậu quả là thật.

Đọc phần này mình thấy lạnh người, vì cùng một tập dữ liệu, người ta có thể rút ra kết luận nhân đạo hoặc kết luận tàn nhẫn. Khoa học không tự động đi kèm đạo đức.

Mình áp dụng một thói quen nhỏ: mỗi lần thấy bài chia sẻ kiểu “gen quyết định X”, mình dừng lại hỏi mẫu bao nhiêu người, ai tài trợ, và kết luận có bị đẩy đi quá xa không.

Xét nghiệm gen cho xác suất, không cho câu trả lời

Sách có đoạn nói về các xét nghiệm tìm nguy cơ bệnh. Bác sĩ có thể nói nguy cơ của bạn cao hơn người khác, nhưng hiếm khi nói chắc bạn sẽ bệnh hay không. Điều đó vừa đáng sợ vừa giải phóng.

Với những bệnh có yếu tố gia đình, hiểu sai chỗ này dẫn tới hai thái cực: hoặc chủ quan “đời mình chắc không sao”, hoặc hoảng loạn “chắc chắn mình sẽ bệnh”. Cả hai đều không cần thiết.

Mình áp dụng: khi trong nhà có người bệnh nặng, mình ghi lại tiền sử gia đình và đi khám định kỳ thay vì tự đoán. Việc này nhàm chán, nhưng cuốn sách làm mình thấy nó đáng làm.

Chỉnh sửa gen là câu hỏi đạo đức, không chỉ kỹ thuật

Phần cuối sách nói về CRISPR, công cụ cho phép sửa gen tương đối dễ. Mukherjee đặt câu hỏi: nếu có thể sửa gen để con bạn không mắc một bệnh chết người, bạn có làm không? Còn nếu có thể chọn chiều cao, màu mắt thì sao?

Ông không trả lời thay người đọc, nhưng cho thấy ranh giới giữa “chữa bệnh” và “nâng cấp” rất mờ. Kỹ thuật đi nhanh hơn luật, và nhanh hơn cả sự đồng thuận của xã hội.

Mình áp dụng: mỗi lần thấy tin về em bé chỉnh gen, mình đọc kỹ hơn thay vì chỉ thấy nó kỳ lạ. Câu hỏi hay hơn là: nếu kỹ thuật này phổ biến, ai được dùng và ai không?

Con đường đất rẽ hai nhánh giữa cánh đồng, một bên xanh tốt một bên khô cằn

Điểm mình thích

  • Cân bằng giữa khoa học và chuyện người. Phần thí nghiệm đọc không khô, vì tác giả luôn kể kèm con người đứng sau nó.
  • Không hứa hẹn. Không có “năm bước để giải mã gen của bạn”; cuốn sách đặt câu hỏi nhiều hơn là đưa công thức.
  • Phần đạo đức được đặt ngang hàng với phần kỹ thuật, chứ không phải một chương phụ cho có.

Điểm mình chưa thích

  • Dày và nhiều nhân vật. Riêng lịch sử hình thành học thuyết đã có hàng chục cái tên, đọc liền mạch rất dễ lạc. Mình phải đọc từng chương và ghi chú lại.
  • Có đoạn giữa sách đọc như giáo trình. Những phần mô tả thí nghiệm chi tiết tới mức mình phải nhảy qua vài trang, dù biết đó là phần cốt lõi.
  • Chuyện gia đình tác giả rất cảm động, nhưng được dùng lại hơi nhiều lần. Tới lần thứ ba thì mình thấy hơi bị kéo ra.
  • Sách xuất bản năm 2016 nên phần tương lai giờ đã cũ. Nhiều thứ về chỉnh sửa gen đã đi xa hơn những gì cuốn sách mô tả.
  • Bối cảnh Mỹ và Ấn Độ khá rõ. Vài chuyện về đi khám, bảo hiểm, tư vấn di truyền không giống thực tế ở Việt Nam, nên mình phải tự suy ra phần áp dụng.

Cuốn này dành cho ai

  • Người tò mò vì sao mình giống cha mẹ đến vậy, cả ngoại hình lẫn tính khí.
  • Cha mẹ đang lo con “di truyền” tính xấu nào đó.
  • Người có thân nhân mắc bệnh nặng và đang tự tìm hiểu.
  • Ai quan tâm chuyện xét nghiệm gen, bệnh di truyền, chỉnh sửa gen.
  • Không dành cho: người muốn một cuốn nhẹ đọc trong hai buổi tối; người đang cần lời khuyên y khoa cụ thể để tự chữa bệnh — sách này không làm việc đó.

So sánh với vài cuốn cùng chủ đề

Nếu bạn từng đọc Lược sử loài người, bạn sẽ thấy cùng một kiểu kể chuyện lớn: lấy lịch sử để trả lời câu hỏi về hiện tại. Nhưng Harari nhìn từ góc xã hội, còn Mukherjee nhìn từ trong tế bào.

Lược sử vạn vật phủ rộng hơn, từ vụ nổ lớn tới loài người. Nếu bạn thích kiểu hiểu mọi thứ một chút của Bryson thì Gen là bản đào sâu vào đúng một nhánh, đọc xong chắc hơn hẳn.

Phần tương lai của Gen làm mình nhớ tới Homo Deus. Cả hai đều nói về việc con người sắp tự thiết kế chính mình, nhưng một cuốn nhìn từ công nghệ, một cuốn nhìn từ sinh học.

Còn nếu bạn thích khoa học về cơ thể mà áp dụng được ngay, Sao chúng ta lại ngủ là lựa chọn dễ chịu hơn Gen: ít tên tuổi, ít lịch sử, nhiều việc làm được tối nay.

Câu hỏi thường gặp

Gen có đáng đọc không?

Đáng, nếu bạn từng tự hỏi vì sao mình là chính mình. Cuốn sách không cho bạn câu trả lời gọn gàng, nhưng nó thay cách bạn nhìn mọi thứ: bệnh tật, con cái, năng khiếu, cả những câu chuyện gia đình kể nhau bao năm.

Không có nền tảng sinh học thì đọc có hiểu không?

Hiểu. Mukherjee viết cho người ngoài ngành, khái niệm nào khó đều được giải thích kèm ví dụ. Chỉ cần bạn kiên nhẫn với mấy chương lịch sử dày đặc tên người, và chấp nhận đọc chậm.

Đọc hết cuốn này mất bao lâu?

Với mình là khoảng ba tuần, mỗi ngày một chương. Cuốn sách dày và có đoạn nặng, đọc liền một mạch dễ nản. Bạn cũng có thể đọc phần lịch sử trước, giữ phần CRISPR và đạo đức lại cho cuối.

Cuốn sách này có nói gen quyết định số phận không?

Không, và đó là điểm chính của cuốn sách. Gen tạo xu hướng và nguy cơ, còn kết quả cuối cùng phụ thuộc vào hoàn cảnh, lối sống và cả may mắn. Mukherjee dành cả cuốn sách để phản đối lối nghĩ định mệnh đó.

Kết luận

Gen là cuốn mình đọc chậm nhất trong mấy tháng qua, và cũng là cuốn làm mình thay đổi nhiều câu hỏi. Nó không biến mình thành chuyên gia di truyền, nhưng nó bỏ đi cái thói đổ hết mọi thứ cho gen — thói quen mà mình thấy khá phổ biến trong các câu chuyện gia đình.

Điểm: 4.5/5. Trừ nửa điểm vì sách dài, nhiều đoạn nặng và phần tương lai đã cũ sau gần mười năm. Nhưng nếu bạn chỉ đọc một cuốn về di truyền trong đời, mình vẫn chọn cuốn này.

Nhận xét và bình luận (0)