Nếu Sapiens của Yuval Noah Harari kể chuyện loài người suốt 70.000 năm qua — từ con khỉ không ai ngó tới thành chúa tể hành tinh — thì Homo Deus là cuốn sách nhìn về phía trước: 100 năm tới, chúng ta sẽ trở thành cái gì?
Mình đọc Sapiens trước, rồi đọc tiếp Homo Deus, và phải nói hai cuốn này đi chung với nhau rất đã. Một cuốn soi đèn vào quá khứ, một cuốn soi đèn vào tương lai, mà chung một câu hỏi: giống loài tự cho mình là trung tâm vũ trụ này rồi sẽ đi về đâu?
Cuốn sách đặt câu hỏi gì
Harari mở đầu bằng một nhận định khiến mình đứng hình: trong lịch sử, loài người chưa bao giờ rơi vào cảnh “hết chuyện để làm”. Thời xưa, ba nỗi sợ lớn nhất là dịch bệnh, chiến tranh và đói nghèo. Thời nay, tuy vẫn còn đó nhưng mức độ đã khác hẳn — chúng ta không còn xem chúng là số phận, mà là vấn đề kỹ thuật có thể giải quyết.
Vậy khi ba nỗi sợ đó không còn là mối đe doạ chính, con người sẽ hướng tới điều gì? Harari đoán ba đích đến:
- Bất tử — kéo dài tuổi thọ, thậm chí xoá bỏ cái chết như một “lỗi kỹ thuật”
- Hạnh phúc — không chỉ hết đau khổ mà còn kiểm soát cả cảm xúc bằng thuốc, bằng công nghệ
- Thần tính — nâng cấp con người thành thứ gì đó mạnh hơn, thông minh hơn, gần với Chúa hơn
Nghe như chuyện viễn tưởng, nhưng Harari chỉ ra rằng từng bước một, chúng ta đang đi đúng hướng đó mà không hề nhận ra.
Điều làm mình “à ra”
Đoạn mình thấy đáng sợ nhất là về chủ nghĩa dữ liệu (dataism). Harari nói con người tự hào vì mình có ý thức, có cảm xúc, có “cái tôi” — nhưng ngày càng nhiều quyết định quan trọng được giao cho thuật toán: chọn video, chọn bạn bè, chọn tin tức, thậm chí chọn cả người yêu qua app hẹn hò. Nếu một ngày thuật toán hiểu ta hơn chính ta, thì “ý chí tự do” còn nghĩa lý gì?
Đọc tới đây mình ngồi im một lúc. Vì nghĩ lại, điện thoại của mình quả thực biết mình thích gì hơn cả mình. Nó gợi ý nhạc, gợi ý video, gợi ý cả món ăn — mà lần nào cũng trúng ý. Vậy cái ranh giới giữa “mình muốn” và “thuật toán khiến mình muốn” thực ra đang mờ đi từ lúc nào không hay.
Cảm nhận của mình
Homo Deus không phải cuốn sách dễ đọc như tiểu thuyết. Có đoạn mình phải đọc lại hai ba lần, nhất là phần về ý thức và trí tuệ nhân tạo. Nhưng cái hay của Harari là ông không viết để dọa người đọc — ông viết để người đọc tự hỏi. Ông không khẳng định “tương lai sẽ như thế này”, mà chỉ ra “nếu cứ đi theo hướng này, khả năng cao sẽ tới đó”.
Mình thích cách ông nhắc rằng lịch sử không có số phận. Những gì con người tạo ra, con người có thể thay đổi. Chúng ta không bắt buộc phải trở thành thần, cũng không bắt buộc phải biến mình thành nô lệ của thuật toán — miễn là còn đủ tỉnh táo để chọn.
Kết
Nếu bạn đã đọc Sapiens và muốn biết “rồi sao nữa”, Homo Deus là cuốn tiếp theo nên cầm lên. Nếu chưa đọc cuốn nào, cứ đọc Sapiens trước cho có nền rồi quay lại — đọc ngược cũng được, nhưng sẽ đã hơn nếu đi theo thứ tự.
Mình chấm cuốn này 8.5/10 — trừ nửa điểm vì có đoạn hơi lan man, trừ một điểm vì đọc xong mình thấy hơi bất an về tương lai. Nhưng có lẽ chính sự bất an đó là thứ đáng giá nhất mà cuốn sách để lại.
Còn bạn thì sao — bạn nghĩ loài người 100 năm nữa sẽ ra sao?
Bài review sách liên quan