Có một thời gian dài, mình có thói quen đọc lại tin nhắn mình vừa gửi rồi tự hỏi: nói vậy người ta có nghĩ mình kỳ không. Đăng gì lên mạng cũng cân nhắc, chụp hình xong phải sửa cho mặt bớt mệt. Sống vậy mệt, mà không biết mệt vì cái gì.
Món Quà Của Sự Không Hoàn Hảo (The Gifts of Imperfection) của Brené Brown chỉ cho mình cái mệt đó có tên: sự hổ thẹn. Cuốn sách không dạy mình thành người hoàn hảo hơn, mà dạy mình thôi giả vờ. Ai hay tự trách mình, hay cười cho qua chuyện, nên đọc thử một chương.
Cuốn sách này nói về gì
Brené Brown là nhà nghiên cứu tâm lý xã hội, dành nhiều năm phỏng vấn người Mỹ về hổ thẹn, tổn thương và lòng tự trọng. Cuốn này ra năm 2010, gom nghiên cứu đó lại thành một lối sống mà bà gọi là sống hết lòng.
Luận điểm chính gọn lại như vầy: phần lớn tụi mình không sống theo giá trị của mình, mà sống theo hình ảnh mình đoán người khác muốn. Để được chấp nhận, mình đeo mặt nạ giỏi giang, bận rộn, ổn. Brown gọi đó là văn hoá “chưa đủ” — chưa đủ đẹp, chưa đủ giỏi, chưa đủ tốt.
Đường ra không nằm ở việc đạt thêm thành tích. Nó nằm ở dũng cảm sống thật và trắc ẩn với chính mình.
Sách có 10 kim chỉ nam cho cuộc sống hết lòng, mỗi chương một hướng: sống thật, tự thương mình, kiên cường, biết ơn, tin vào trực giác, sáng tạo, chơi, tĩnh, làm việc có nghĩa, biết cười. Nghe như danh sách self-help bình thường, nhưng phần thân sách chặt hơn mình tưởng: nó chỉ ra mặt trái của từng thứ tụi mình đang dùng để trốn cảm xúc.

1. Hổ thẹn khác với tội lỗi — và đó là tin tốt
Brown phân biệt rất rõ: tội lỗi nói “mình đã làm chuyện xấu”, còn hổ thẹn nói “mình là thứ xấu”. Tội lỗi kéo mình đi sửa. Hổ thẹn kéo mình đi trốn.
Khác biệt này nghe như chuyện chữ nghĩa, nhưng thật ra nó quyết định cách mình phản ứng. Khi thấy mình làm sai, mình hay nhảy thẳng sang “mình tệ”, rồi im lặng, cười cho qua, hoặc nổi nóng với người thân — và cuối cùng thêm hổ thẹn vì đã nổi nóng.
Mình bắt đầu tập gọi tên cảm xúc trước khi hành động. Vẫn nổi nóng, nhưng ít hơn, và biết mình đang nóng vì cái gì.
2. Tổn thương không phải là yếu
Đây là chương mình thích nhất, cũng là chương ngược đời nhất. Brown không hô hào “sống vui lên”. Bà nói muốn có kết nối thật thì phải dám để người khác thấy mình không ổn.
Ví dụ đời thường: trong cuộc họp, thay vì gật gù cho qua, mình tập nói “chỗ này mình chưa hiểu”. Lần đầu hơi ngại. Sau nhận ra nói ra dễ hơn nhiều so với giả bộ hiểu rồi làm sai rồi phải sửa. Thành tích giữ người ta ở lại vì lợi ích. Sự thật mới tạo được niềm tin.

3. “Mình đủ rồi” — câu bị hiểu sai nhiều nhất
Brown nói về việc sống từ chỗ đủ, chứ không phải sống để trở thành đủ. Ý không phải an phận ngồi im. Ý là: mình học thêm, tập thể dục, nhận việc mới vì mình muốn kết quả đó, không phải vì sợ người khác thấy mình kém cỏi.
Cách mình áp dụng rất đơn giản: trước khi nhận thêm việc, tự hỏi một câu. Việc này mình muốn làm, hay mình sợ bị đánh giá nếu từ chối? Nhiều lần câu trả lời là vế sau. Mình từ chối, và không sao hết.
4. Ba thứ mình dùng để trốn cảm xúc
Sách dành một chương nói về mấy cách giảm đau quen thuộc: bận rộn quá mức, làm hài lòng người khác, và cầu toàn. Mình xài cả ba.
Buồn thì mình không ngồi lại với nó, mà lao vào dọn danh sách việc để tối mệt quá là ngủ. Brown ví mấy hành vi này như miếng băng dán: dán thấy dễ chịu liền, nhưng băng dán không giúp vết thương lành. Việc mình cần là nhìn thẳng vào nó, chậm thôi, chứ không phải che nó nhanh hơn.
Điểm mình thích
- Brown gọi tên được cảm xúc thay vì khuyên chung chung. Phân biệt hổ thẹn và tội lỗi là thứ mình dùng được ngay.
- Sách dựa trên phỏng vấn thật, nhiều câu chuyện cụ thể, không phải lý thuyết suông.
- Cuối chương có mấy câu hỏi tự vấn. Nghe đơn giản, nhưng ngồi trả lời thật thì không dễ chút nào.
- Câu chữ dễ đọc, một chương đọc hết trong buổi tối.
Điểm mình chưa thích
Đọc liền 10 chương thì thấy lặp. Các kim chỉ nam na ná nhau, tới chương 7-8 mình phải đọc lướt.
Ví dụ trong sách khá Mỹ: nhà thờ, gia đình kiểu Mỹ, chuyện bảo hiểm sức khoẻ. Bê nguyên vào gia đình Việt Nam thì lệch, vì ở mình chuyện giữ thể diện là chuyện chung của cả họ, không chỉ của riêng một người. Sách không có phần nào nói về việc sống thật khi xung quanh ai cũng mong mình theo một khuôn nhất định.
Bản dịch có mấy đoạn câu dài, thuật ngữ tâm lý dịch sát nghĩa quá nên đọc phải chậm lại mới hiểu. Và Brown cũng tự nói sách này không thay thế trị liệu tâm lý — ai đang cần hỗ trợ nặng thì hãy đi gặp chuyên gia trước, đừng lấy sách làm đơn thuốc.
Cuốn này dành cho ai
- Người hay tự trách mình sau mỗi lần làm sai.
- Người đang sống theo kỳ vọng của gia đình, của sếp, của mạng xã hội.
- Cha mẹ, giáo viên, quản lý — muốn bớt nói những câu như “sao dở vậy”.
- Không dành cho người đang tìm kỹ thuật tăng năng suất; sách này không có công thức.
- Không dành cho người muốn số liệu, nghiên cứu học thuật có biểu đồ. Đây là sách nghiên cứu viết theo lối kể chuyện.
So sánh với vài cuốn cùng chủ đề
Nếu bạn muốn đọc Brown, mình nghĩ nên bắt đầu từ đây. Dám Dũng Cảm của cùng tác giả đi sâu hơn vào tổn thương ở chỗ làm việc, chuyện làm cha mẹ và bi kịch gia đình. Món Quà Của Sự Không Hoàn Hảo nhẹ hơn, đọc như bản mở đầu. Đọc xong cuốn này rồi qua Dám Dũng Cảm thì đỡ ngợp.
Sức mạnh của người hướng nội của Susan Cain cũng nói “đừng ép mình thành người khác”, nhưng gốc khác: Cain giải thích khí chất và cách xã hội thưởng cho người nói nhiều. Brown mổ xẻ cảm xúc. Hai cuốn bổ trợ nhau, đọc cùng lúc không thấy trùng.
Mindset của Carol Dweck bàn về niềm tin rằng khả năng có thể thay đổi. Nghe xa, nhưng liên quan chặt: người tin mình học được sẽ dám thử và dám sai; người tin mình sinh ra đã vậy thì sợ thử, vì mỗi lần sai là một lần xác nhận “mình tệ”. Và Trí Tuệ Cảm Xúc của Daniel Goleman cho mình nền tảng nhận diện cảm xúc; Brown thì đi sâu vào đúng một cảm xúc, mà lại là cảm xúc ít ai chịu nói ra nhất.
Câu hỏi thường gặp
Món Quà Của Sự Không Hoàn Hảo có đáng đọc không?
Đáng, nếu bạn thuộc nhóm hay tự trách mình. Cuốn này không cho công thức mới, nó cho từ vựng để hiểu cái mình đang mắc. Phần giá trị nhất là chương về hổ thẹn và tổn thương, dùng được ngay trong công việc và trong nhà.
Sách này dành cho người mới đọc sách tâm lý không?
Được. Brown viết theo lối kể chuyện, ít thuật ngữ, mỗi chương đứng riêng được. Ai mới đọc thì cứ đọc từ đầu, nhưng lười quá thì nhảy thẳng chương 2 và chương 3 cũng chẳng mất gì nhiều.
Đọc hết cuốn này mất bao lâu?
Mình đọc mỗi tối một chương, khoảng hai tuần thì hết. Đọc nhanh liền mấy ngày cũng được, nhưng mấy cuốn kiểu này đọc lẹ quá thì trôi hết, để mỗi ngày một chương và ngồi lại với mấy câu hỏi cuối chương thì đọng được nhiều hơn.
Sách có bản tiếng Việt chưa?
Có, tựa tiếng Việt là Món Quà Của Sự Không Hoàn Hảo, có bán ở mấy nhà sách trong nước và các sàn thương mại điện tử. Mình đọc bản dịch tiếng Việt. Bản gốc tiếng Anh dùng từ đơn giản nên ai đọc được tiếng Anh thì đọc gốc sẽ sát ý tác giả hơn.
Kết luận
Món Quà Của Sự Không Hoàn Hảo không phải cuốn sách dạy bạn thành công. Nó làm một việc nhỏ hơn nhưng khó hơn: chỉ cho bạn thấy mình đang diễn cho ai xem, và chuyện gì xảy ra nếu mình thôi diễn. Với mình, đọc xong mình vẫn tự trách mình, nhưng biết dừng lại sớm hơn.
Mình cho cuốn này 4/5. Trừ một điểm vì các chương cuối lặp và ví dụ hơi xa với người đọc Việt Nam. Còn lại, đây là một trong mấy cuốn tâm lý mình thấy dễ áp dụng nhất trong năm nay.
Bài review sách liên quan
