Hồi mới đi làm, mình từng thắng một cuộc tranh luận ngay trong cuộc họp và mất luôn thiện cảm của cả nhóm suốt mấy tháng sau. Cái sai của mình không nằm ở nội dung — mình đúng — mà nằm ở cách nói. Từ đó mình mới chịu mua mấy cuốn sách về giao tiếp, và Khéo Ăn Nói Sẽ Có Được Thiên Hạ của Trác Nhã là cuốn mình đọc sớm nhất. Sách hơn 300 trang, bàn chuyện ăn nói ở công sở, với khách hàng, và cả trong nhà. Ai hay bị hiểu sai dù nói đúng ý, đọc cuốn này sẽ thấy có ích.
Cuốn sách này nói về gì
Khéo Ăn Nói Sẽ Có Được Thiên Hạ là sách kỹ năng giao tiếp của Trác Nhã, bản dịch tiếng Việt của Nguyễn Phương Thảo, NXB Văn học ấn hành. Sách không dạy nói dối hay đóng kịch. Nó đi từ một giả định rất thật: phần lớn rắc rối trong đời sống đến từ việc nói sai cách, chứ không phải nói sai nội dung.
Nội dung chia theo tình huống: lần đầu gặp ai đó thì mở chuyện thế nào, khen ngợi làm sao để không bị cho là nịnh, lắng nghe ra sao để người ta chịu mở lòng, nói chuyện với cấp trên và với khách hàng mỗi kiểu khác nhau, từ chối một lời nhờ vả mà không thành kẻ khó chịu, xin lỗi cho đúng thay vì xin lỗi cho có. Và cả chuyện nói với vợ, với chồng, với con trong nhà.
Vài nguyên tắc lặp đi lặp lại: người ta nhớ cảm giác khi nói chuyện với bạn hơn là nhớ bạn nói gì; ai cũng muốn mình được xem là quan trọng; giữ thể diện cho người đối diện còn hơn thắng một câu; im lặng đúng lúc nhiều khi mạnh hơn nói thật nhiều.
Nói đúng chưa chắc đã được nghe
Ý chính của sách: muốn người khác nghe mình, trước hết họ phải thấy mình hiểu họ. Đừng vội đưa giải pháp khi người ta đang kể khổ — cái người ta cần lúc đó là được nghe, không phải được sửa.
Chuyện thường ngày: đồng nghiệp than deadline gấp. Câu buột miệng của mình hay là “Vậy sao hôm qua không làm sớm?”. Câu đó đúng về logic nhưng vô ích, chỉ làm người kia thấy bị chất vấn. Đổi thành “Nghe căng vậy, chỗ nào cần thì kêu mình” là bầu không khí khác liền. Mình cũng tập nhắc lại ý người đối diện trước khi trả lời — cách này giảm hẳn số lần nói qua nói lại trong họp.
Khen phải cụ thể mới có giá trị
Khen chung chung kiểu “giỏi quá” nghe xã giao, người nhận cũng không tin. Khen cụ thể thì khác: “Phần số liệu mở rộng thêm ba tháng, nhờ vậy mới thấy được đỉnh chi phí” — người nhận biết mình đã đọc kỹ và biết mình đang khen cái gì.
Sách còn nhấn một luật khá chắc: khen công khai, góp ý riêng. Mình từng sai đúng vụ này. Có lần mình góp ý cho một bạn cùng nhóm ngay trong nhóm chat chung. Nội dung không sai, nhưng bạn quê, cả nhóm đọc, và mối quan hệ nguội đi mấy tuần. Giờ mình nhắn riêng trước; muốn nói trước đám đông thì chỉ nói phần tốt.
Giữ thể diện cho người đối diện
Giữa “đúng” và “giữ được việc”, sách chọn cái thứ hai. Khi người ta sai, đừng vạch trần; dẫn dắt để họ tự nhận ra.
Ví dụ: khách gửi bảng báo giá có số liệu lệch. Thay vì “Chỗ này nhập sai rồi”, nói “Chỗ này có hai con số hơi khác nhau, mình coi lại chốt cho chắc” là khách tự sửa, không ai phải quê, hợp đồng vẫn đi tiếp trong ngày. Từ đó mình bỏ hẳn câu “mình đã nói rồi mà” — thắng về lý nhưng đảm bảo mất người.
Từ chối cũng cần nghệ thuật
Sách khuyên đừng từ chối thẳng. Thừa nhận yêu cầu trước, rồi nói về điều kiện thời gian, nguồn lực, và đưa phương án thay thế.
Ví dụ: “Việc này mình làm được, nhưng phải xong báo cáo tháng trước. Nếu cần gấp trước thứ Sáu thì để mình giới thiệu người hợp hơn”. So với “Không được, mình bận” thì một bên là từ chối kèm thiện ý, một bên là đóng cửa. Mình áp dụng luôn khi nhận thêm dự án: nói rõ khung thời gian và cái gì phải bỏ lại. Trước đây mình hay nhận hết rồi trễ.
Nói với người nhà cũng phải khéo
Phần này mình đánh giá cao, vì ít sách giao tiếp nói kỹ. Với người ngoài thì ai cũng lịch sự, về tới nhà là nói chuyện như trả bài, thậm chí xả bực từ cơ quan lên người thân. Sách nhắc: lời cảm ơn, lời khen trong nhà không thừa; cảm xúc cần được gọi tên thay vì để nó chảy thành cáu gắt. Mình bắt đầu bằng việc nhỏ nhất: mỗi ngày khen một việc cụ thể mà người nhà đã làm, thay vì im lặng coi là đương nhiên.
Điểm mình thích
- Nguyên tắc gọn, dễ nhớ, dùng được ngay: im lặng đúng lúc, khen cụ thể, giữ thể diện, từ chối kèm phương án khác.
- Tình huống sát người đi làm: họp nhóm, xin gia hạn, xử lý khiếu nại của khách, xin lỗi muộn.
- Có hẳn phần nói chuyện với người thân — mảng mà sách kỹ năng thường bỏ qua.
Điểm mình chưa thích
- Ví dụ mang hơi hướng văn hoá Trung Quốc: nể cấp trên, tiếp khách, tặng quà, uống rượu trong bàn tiệc. Đem vô công sở Việt Nam, nhất là môi trường trẻ, không phải chỗ nào cũng dùng được.
- Bản dịch nhiều đoạn sát chữ, cấu trúc câu lặp; đọc liền ba chương là thấy mòn. Nội dung cũng bị giãn, cùng một ý kể lại bằng nhiều ví dụ — cô lại còn khoảng một nửa vẫn đủ.
- Sách chú trọng “làm sao cho người ta vui” mà ít cảnh báo ranh giới. Khéo quá đôi khi thành chiều, thành ba phải; thiếu hẳn phần khi nào thì phải nói thẳng và chịu mất lòng.
- Không có bài tập hay checklist để thực hành, nên đọc xong phải tự nghĩ cách áp dụng.
Cuốn này dành cho ai
- Người mới đi làm, hay bị nhận xét là nói chuyện khô, khó gần.
- Người làm bán hàng, chăm sóc khách, phải đàm phán hằng ngày.
- Người thấy mình nói đúng mà quan hệ cứ căng, không hiểu sai ở đâu.
- Người hướng nội, muốn có sẵn vài cách mở đầu câu chuyện.
Không dành cho ai: người tìm sách có nghiên cứu tâm lý sâu và dẫn nguồn học thuật; người cần kỹ năng đàm phán chuyên sâu kiểu mặc cả chia phần lợi ích; người đang tìm sách về quản trị con người.
So sánh với vài cuốn cùng chủ đề
So với Đắc Nhân Tâm của Dale Carnegie, hai cuốn cùng nói về ứng xử nhưng khác tầng. Đắc Nhân Tâm thiên về triết lý sống, đọc để đổi cách nhìn về con người. Khéo Ăn Nói Sẽ Có Được Thiên Hạ thiên về tình huống và mẹo, đọc để có câu nói sẵn trong miệng. Mình đọc cuốn trước rồi cuốn sau, thấy bổ sung nhau.
Nếu muốn hiểu vì sao con người bị thuyết phục, Ảnh Hưởng — Sức Mạnh Của Sự Thuyết Phục của Robert Cialdini là cuốn nền: nó giải thích cơ chế tâm lý đứng sau mấy lời khuyên giao tiếp. Cuốn của Trác Nhã trả lời “làm gì”, không trả lời “vì sao”.
Với tình huống có lợi ích đối kháng rõ ràng — giá cả, hợp đồng, chia việc — Không Bao Giờ Chia Đôi Sự Khác Biệt của Chris Voss thực dụng hơn nhiều. Còn muốn để ý giọng nói, ánh mắt khi nói, Sức Mạnh Của Ngôn Ngữ Không Lời là phần bổ trợ mà cuốn này chỉ nói lướt qua.
Câu hỏi thường gặp
Khéo Ăn Nói Sẽ Có Được Thiên Hạ có đáng đọc không?
Đáng, nếu bạn đi làm và giao tiếp nhiều. Sách không sâu về lý thuyết nhưng cho một bộ phản xạ cụ thể: khen thế nào, nghe thế nào, từ chối thế nào. Điểm trừ là nội dung dàn trải và ví dụ hơi xa môi trường Việt Nam.
Cuốn này có phù hợp với người mới đi làm không?
Rất phù hợp, gần như đúng nhóm độc giả chính. Sinh viên mới ra trường thường lúng túng ở khoản mở đầu câu chuyện và nói chuyện với người hơn mình nhiều tuổi — đúng hai chỗ sách dành nhiều trang nhất.
Đọc hết cuốn sách mất bao lâu?
Hơn 300 trang, đọc 30 phút mỗi tối thì khoảng một tới hai tuần. Nhưng nên đọc chậm: mỗi chương chọn một ý rồi đem ra thử trong tuần, hiệu quả hơn đọc một lèo rồi quên.
Sách này có bản tiếng Việt chưa?
Có. Bản tiếng Việt do Nguyễn Phương Thảo dịch, NXB Văn học ấn hành, bán ở nhà sách và sàn thương mại điện tử phổ thông. Bản mình đọc là bìa mềm, chữ rõ, khổ sách cầm đọc trên xe được.
Kết luận
Khéo Ăn Nói Sẽ Có Được Thiên Hạ không phải cuốn đọc xong là đổi đời, và mình không nghĩ có cuốn giao tiếp nào như vậy. Nhưng nó cho mình bốn thứ dùng được gần như mỗi ngày: khen cho cụ thể, im lặng đúng lúc, giữ thể diện cho người đối diện, và từ chối kèm phương án khác.
So với mấy cuốn tâm lý học dày chục năm nghiên cứu, cuốn này khiêm tốn hơn. Đổi lại nó dễ đọc, dễ nhớ, và dám nói thẳng vào chuyện ăn nói hằng ngày — chuyện mà dân kỹ thuật hay coi nhẹ.
Điểm: 3.5/5. Trừ điểm vì nội dung giãn, ví dụ văn hoá Trung Quốc khó áp dụng, thiếu phần nói thẳng khi cần. Cộng điểm vì phần nói chuyện trong gia đình và mấy câu mẫu từ chối — hai chỗ mình dùng nhiều nhất.
Bài review sách liên quan