Sáu Chiếc Mũ Tư Duy — Rèn cách suy nghĩ rành mạch

Mình tin là ai trong chúng ta cũng từng rơi vào cảnh ráng ngồi giải quyết một vấn đề, mà trong đầu cứ “một bên nói nên, một bên bảo thôi” — đấu đá lung tung, rốt cuộc không đi đến đâu. Cái cuốn Sáu Chiếc Mũ Tư Duy của Edward de Bono đọc xong mình mới vỡ ra: hoá ra không phải mình kém tư duy, mà là mình đang cố nhìn mọi thứ cùng một lúc. Mà cái đó thì trí não vốn dĩ không làm nổi.

Nó dạy cách nghĩ có tổ chức: tách cảm xúc, dữ kiện, rủi ro và ý tưởng ra từng lượt riêng. Hợp với ai hay phải quyết định và làm việc nhóm.

Sáu Chiếc Mũ Tư Duy nói về gì

Ý tưởng của cuốn sách đơn giản đến bất ngờ. Thay vì để mọi suy nghĩ trộn chung một mớ, de Bono bảo hãy chia tư duy thành sáu kiểu, mỗi kiểu gắn với một chiếc mũ màu. Lúc đó mình chỉ “đội” một mũ, tập trung vào một góc nhìn, rồi mới đổi.

Mũ trắng là dữ kiện — số liệu, sự thật, không cảm xúc. Mũ đỏ ngược lại, cho cảm xúc và trực giác lên tiếng. Mũ đen là kẻ bi quan có lý trí — soi lỗ hổng, rủi ro. Mũ vàng lạc quan — tìm giá trị, lợi ích, cơ hội. Mũ xanh lá sáng tạo — nghĩ ra ý mới, cách làm khác lạ. Còn mũ xanh dương là người điều phối, đứng trên tất cả để gom kết luận.

Chữ “song song” nằm ở chỗ: cả nhóm cùng đội một chiếc mũ tại cùng một thời điểm, cùng nhìn về một phía. Không ai bị gắn nhãn “người hay chê” hay “người chỉ biết khen”, vì ai cũng lần lượt đóng đủ vai.

Vì sao tư duy đối kháng làm mình mệt

Có bao nhiêu cuộc họp mình chứng kiến kiểu “một người khen, một người chê, tranh qua tranh lại rồi giận nhau”. De Bono gọi là tư duy đối kháng: ai cũng bảo vệ quan điểm mình, nên không ai chịu nghe ai. Cái khung đó khiến ai cũng phải “thắng”, nên thông tin dễ bị bóp méo, còn người nói ra rủi ro thì bị coi như kẻ phá đám.

Chuyện mình từng thấy

Một lần cả nhóm bàn xem có nên thử một cách làm mới. Bạn A khen ý tưởng, bạn B lập tức liệt kê rủi ro, thế là hai bên cứ đẩy qua đẩy lại. Cuối buổi chẳng ai nhớ đã bàn được gì, chỉ nhớ là “cãi nhau”. Nếu lúc đó cho B đội mũ đen trước để nói hết lo lắng, rồi tới lượt mũ vàng để cả nhóm tìm mặt tốt, hai ý đó sẽ nằm cạnh nhau như hai phần của cùng một cái nhìn.

Một lượt đội mũ thường diễn ra thế nào

Mình áp dụng thử vào mấy lần quyết định cá nhân — như chọn hướng đi, cân nhắc một cơ hội. Cách làm là tự cho mình lần lượt đội từng mũ: mũ xanh dương trước để xác định vấn đề thật sự là gì, rồi mũ trắng liệt kê cái mình biết và cái còn thiếu. Mũ đỏ cho trực giác lên tiếng, mũ đen tìm rủi ro, mũ vàng tìm lợi ích, cuối cùng mũ xanh lá mở ra vài hướng khác. Xong xuôi, quyết định rõ hơn hẳn, chứ không còn lăn tăn kiểu “biết chọn sao đây”.

Lần mình thử với một lời mời công việc

Hồi đó có một cơ hội mới, mình phân vân mãi không dứt, nên dành hẳn một buổi tối ngồi đội mũ theo thứ tự. Mũ đỏ nói thẳng ra là mình ham, vì tò mò. Mũ đen chỉ ra mấy chỗ còn mơ hồ. Mũ vàng cho thấy đây là dịp học được thứ mình đang thiếu. Cái hay là mình không còn phải chọn giữa “thích” và “sợ”, mà thấy cả hai đều có lý theo mức độ khác nhau.

Mũ xanh dương — chiếc mũ hay bị quên

Nhiều người chăm chăm vào năm chiếc mũ kia mà quên mũ xanh dương, trong khi chính nó giữ cho cuộc nói chuyện không trôi đi. Mũ xanh dương là người quản trò: định vấn đề, chọn thứ tự đội mũ, gom lại thành kết luận. Khi làm một mình, nó chính là câu mình tự nhủ lúc mở sổ.

Vì sao thứ tự lại quan trọng

Mũ đen nếu đặt ngay đầu thường dễ làm mình tắt hết ý tưởng, chưa kịp nghĩ gì đã thấy toàn chỗ sai. Còn để mũ xanh lá trước rồi mũ đen sau, mình có sẵn cái để đem ra soi nên phê bình tập trung hơn.

Điểm mình thích

Điểm mình thích nhất là cách nó giúp mình tách bạch thay vì gộp chung. Hồi trước cứ nghĩ “suy nghĩ kỹ” là ôm hết mọi thứ vào đầu rồi vật lộn. Còn với cách này, mỗi lần chỉ tập trung một góc, nên nhẹ hẳn và ít bỏ sót. Được phép nói “mình thấy hơi ngộ ngộ” mà không cần bịa ra dẫn chứng cũng dễ chịu — mũ đỏ cho cảm xúc một chỗ đứng danh chính ngôn thuận. Và khi cả nhóm cùng đội một mũ, mình không còn phải phòng thủ cái tôi nữa.

Điểm mình chưa thích

Nói thẳng mấy chỗ mình thấy chưa ổn. Thứ nhất, sách khá dài dòng và lặp. Cái ý “mỗi lần một mũ” được nhắc đi nhắc lại bằng nhiều cách, đọc tới giữa cuốn mình có cảm giác tác giả đang kéo độ dày.

Thứ hai, ví dụ trong sách thiên về hội họp của doanh nghiệp phương Tây — công ty lớn có phòng họp, có người điều phối đúng nghĩa. Đem áp vào một nhóm vài người ở mình thì nhiều tình huống hơi xa.

Thứ ba, giọng văn đôi chỗ khá khô, tựa như giáo trình, nên đoạn giữa hơi mệt. Và de Bono tỏ ra rất tin vào phương pháp của mình, gần như thể đội đủ mũ là tự khắc nghĩ giỏi, trong khi chọn dữ kiện nào và đọc dữ kiện ra sao vẫn tuỳ vào người dùng.

Cuối cùng, rất dễ biến “đội mũ” thành nghi thức hình thức.

Cuốn này dành cho ai

• Người hay rối khi phải chọn một hướng: nhiều lựa chọn mà trong đầu cứ va nhau.
• Người làm nhóm, làm chung dự án, hay gặp cảnh tranh luận vòng vo rồi hết buổi mà không đi tới đâu.
• Người mới tập để ý cách mình nghĩ, muốn một cái khung đơn giản thay vì lý thuyết nặng.
• Người dẫn dắt một nhóm nhỏ, cần cách điều phối bàn bạc mà không phải tự áp đặt kết luận.

Và vài nhóm mình nghĩ không dành cho:

• Ai tìm một công thức máy móc để thay mình ra quyết định.
• Ai thích sách kể chuyện, nhiều cảm xúc; cuốn này hợp với kiểu cầm bút ghi chép hơn.
• Ai muốn đọc sâu về nghiên cứu tâm lý có bằng chứng thực nghiệm.

So sánh với vài cuốn cùng chủ đề

Nếu bạn thích hiểu vì sao đầu mình hay nghĩ sai, Tư duy nhanh và chậm của Kahneman bù đắp phần cuốn này còn thiếu. De Bono cho cái khung để làm, còn Kahneman giải thích hai hệ thống tư duy nằm sau cái khung đó.

Về giải quyết vấn đề có phương pháp, Tư duy đột phá của Shozo Hibino và Gerald Nadler đưa ra bảy nguyên tắc để phá lối nghĩ cũ. Cùng hướng “nghĩ cho có cách”, nhưng cuốn đó nặng hơn và thiên về quản lý.

Còn nếu muốn nhìn kỹ mấy thiên kiến khiến mình tự tin quá mức khi bàn một vấn đề, Bạn không thông minh lắm đâu của David McRaney kể nhiều thí nghiệm tâm lý và lỗi lập luận quen mặt.

Cuối cùng, Trí Tuệ Cảm Xúc của Daniel Goleman đào sâu vào năm kỹ năng của EQ. Sáu Chiếc Mũ cho mũ đỏ một chỗ trong quy trình, nhưng để hiểu vì sao cảm xúc mạnh tới vậy, mình phải tìm tới Goleman.

Câu hỏi thường gặp

Sáu Chiếc Mũ Tư Duy có đáng đọc không?

Với mình là có, nhưng đọc đúng cách. Nếu bạn muốn một cái khung để nghĩ cho có thứ tự và chịu bỏ ra vài buổi để tập, cuốn này xứng đáng có chỗ trên kệ. Còn nếu chỉ đọc để biết sáu màu mũ rồi để đó, thì nó chẳng tạo ra khác biệt nào.

Đọc Sáu Chiếc Mũ Tư Duy mất bao lâu?

Cuốn này không dày, mình đọc và ghi chú mất khoảng vài buổi tối là xong. Nhưng phần chính không nằm ở đọc cho hết. Cái tốn thời gian là lúc lấy một vấn đề thật của mình ra đội thử từng mũ, nên nên chia ra nhiều lần, mỗi lần một chuyện.

Sách này có phù hợp với người mới không?

Phù hợp. De Bono viết cho người không cần nền tảng tâm lý học, chỉ cần chịu khó áp dụng. Người mới nên bắt đầu bằng một quyết định nhỏ, tự đội mũ một mình trước, rồi hẵng mang vào nhóm.

Sáu Chiếc Mũ Tư Duy khác gì Tư Duy Nhanh và Chậm?

Cách tiếp cận khác. Kahneman giải thích vì sao đầu mình hay mắc lỗi, kiểu mô tả cơ chế. De Bono đưa một quy trình để làm theo, kiểu hướng dẫn thực hành. Một cuốn giúp hiểu, một cuốn giúp làm; đọc xen kẽ thì được cả hai.

Kết luận

Sáu Chiếc Mũ Tư Duy là cuốn mình thấy có giá trị thật, nhưng không phải kiểu đọc xong là khen. Nó cho mình một cái khung gọn gàng để tách một mớ suy nghĩ lộn xộn thành từng lượt rõ ràng, và quan trọng hơn là dạy mình ngừng coi rủi ro và cảm xúc là kẻ đối đầu. Phần giá trị nằm ở việc tập, chứ không nằm ở đọc.

Mình chấm 4/5. Trừ một điểm vì sách dài dòng, ví dụ hơi xa với chuyện nhóm nhỏ, và cái bẫy áp dụng hình thức khá dễ rơi vào.

Sáu Chiếc Mũ Tư Duy — Edward de Bono — một cách đơn giản, dễ thương để nghĩ cho rõ.

Ảnh minh hoạ: Ảnh: Pexels